DE VITA BEATA
Lucio Anneo Seneca
VERSIONE ELETTRONICA - PER I NON VEDENTI - CURATA DA AMEDEO MARCHINI
I. Vivere, Gallio frater, omnes beate volunt, sed ad pervidendum
quid sit quod beatam vitam efficiat caligant; adeoque
non est facile consequi beatam vitam, ut eo quisque ab ea
longius recedat quo ad illam concitatius fertur, si via lapsus est;
quae ubi in contrarium ducit, ipsa velocitas maioris intervalli
causa fit, Proponendum est itaque primum quid sit quod
appetamus; tunc circumspiciendum qua contendere illo celerrime
possimus, intellecturi in ipso itinere, si modo rectum erit,
quantum cotidie profligetur quantoque propius ab eo simus ad
quod nos cupiditas naturalis impellit. Quamdiu quidem
passim vagamur non ducem secuti sed fremitum et clamorem
dissonum in diversa vocantium, conteretur vita inter errores
brevis; etiam si dies noctesque bonae menti laboremus. Decernatur
itaque et quo tendamus et qua, non sine perito aliquo cui
explorata sint ea in quae procedimus, quoniam quidem non
eadem hic quae in ceteris peregrinationibus condicio est: in illis
com prensus aliquis limes et interrogati incolae non patiuntur
errare, at hic tritissima quaeque via et celeberrima maxime
decipit. Nihil ergo magis praestandum est quam ne pecorum
ritu sequamur antecedentium gregem, pergentes non quo
eundum est sed quo itur. Atqui nulla res nos maioribus malis
implicat quam quod ad rumorem componimur, optima rati ea
quae magno assensu recepta sunt, quodque exempla nobis
multa sunt nec ad rationem sed ad similitudinem vivimus. Inde
ista tanta coacervatio aliorum super alios ruentium. Quod in
strage hominum magna evenit cum ipse se populus premit
(nemo ita cadit ut non et alium in se attrahat, primique exitio
sequentibus sunt), hoc in omni vita accidere videas licet: nemo
sibi tantummodo errat, sed alieni erroris et causa et auctor est;
nocet enim applicari antecedentibus et, dum unusquisque
mavult credere quam iudicare, numquam de vita iudicatur,
semper creditur, versatque nos et praecipitat traditus per
manus error. Alienis perimus exemplis; sanabimur, (si) separemur
modo a coetu. Nunc vero stat contra rationem
defensor mali sui populus. Itaque id evenit quod in comitiis, in
quibus eos factos esse praetores idem qui fecere mirantur cum
se mobilis favor circumegit: eadem probamus, eadem reprehendimus;
hic exitus est omnis iudicii, in quo secundum plures datur.
II. Cum de beata vita agetur, non est quod mihi illud
discessionum more respondeas: Haec pars maior esse videtur;
ideo enim peior est. Non tam bene cum rebus humanis
agitur ut meliora pluribus placeant: argumentum pessimi turba
est. Quaeramus ergo quid optimum factu sit non quid
usitatissimum, et quid nos in possessione felicitatis aeternae
constituat non quid vulgo veritatis pessimo interpreti probatum
sit. Vulgum autem tam chlamydatos quam coronatos voco; non
enim colorem vestium quibus praetexta sunt corpora aspicio;
oculis de homine non credo, habeo melius et certius lumen quo
a falsis vera diiudicem; animi bonum animus inveniat. Hic, si
umquam respirare illi et recedere in se vacaverit, o quam sibi
ipse verum tortus a se fatebitur ac dicet: Quicquid feci
adhuc infectum esse mallem, quicquid dixi cum recogito, mutis
invideo, quicquid optavi inimicorum exsecrationem puto, quicquid
timui, di boni! quanto levius fuit quam quod concupii!
Cum multis inimicitias gessi et in gratiam ex odio (si modo
ulla intra malos gratia est) redii: mihi ipsi nondum amicus
sum. Omnem operam dedi ut me multitudini educerem et
aliqua dote notabilem facerem: quid aliud quam telis me
opposui et malevolentiae quod morderet ostendi? Vides istos
qui eloquentiam laudant, qui opes sequuntur, qui gratiae
adulantur, qui potentiam extollunt? Omnes aut sunt hostes aut,
quod in aequo est, esse possunt: quam magnus mirantium tam
magnus invidentium populus est. Quin potius quaero aliquod
usu bonum quod sentiam, non quod ostendam? Ista quae
spectantur, ad quae consistitur, quae alter alteri stupens
monstrat, foris nitent, introrsus misera sunt.
III. Quaeramus aliquod non in speciem bonum sed
solidum et aequale et a secretiore parte formosius; hoc
eruamus. Nec longe positum est: invenietur, scire tantum opus
est quo manum porrigas; nunc velut in tenebris vicina transimus,
offensantes ea ipsa quae desideramus. Sed ne te per
circumitus traham, aliorum quidem opiniones praeteribo (nam
et enumerare illas longum est et coarguere): nostram accipe.
Nostram autem cum dico, non alligo me ad unum aliquem ex
Stoicis proceribus: est et mihi censendi ius. Itaque aliquem
sequar, aliquem iubebo sententiam dividere, fortasse et post
omnes citatus nihil improbabo ex iis quae priores decreverint et
dicam: Hoc amplius censeo. Interim, quod inter omnis
Stoicos convenit, rerum naturae assentior; ab illa non deerrare
et ad illius legem exemplumque formari sapientia est. Beata est
ergo vita conveniens naturae suae, quae non aliter contingere
potest quam si primum sana mens est et in perpetua possessione
sanitatis suae, deinde fortis ac vehemens, tunc pulcherrime
patiens, apta temporibus, corporis sui pertinentiumque ad
id curiosa non anxie, tum aliarum rerum quae vitam instruunt
diligens sine admiratione cuiusquam, usura fortunae muneribus,
non servitura. Intellegis, etiam si non adiciam, sequi
perpetuam tranquillitatem, libertatem, depulsis iis quae aut
irritant nos aut territant; nam voluptatibus et (pro) illiciis, quae
parva ac fragilia sunt et ipsis fragantiis noxia, ingens gaudium
subit inconsussum et aequale, tum pax et concordia animi et
magnitudo cum mansuetudine; omnis enim ex infirmitate feritas est.
IV. Potest aliter quoque definiri bonum nostrum, id est
eadem sententia non eisdem comprendi verbis. Quemadmodum
idem exercitus modo latius panditur modo in angustum
coartatur et aut in cornua sinuata media parte curvatur
aut recta fronte explicatur, vis illi, utcumque ordinatus est,
eadem est et voluntas pro eisdem partibus standi: ita finitio
summi boni alias diffundi potest et exporrigi alias colligi et in
se cogi. Idem itaque erit si dixero: Summum bonum est
animus fortuita despiciens virtute laetus aut Invicta vis
animi, perita rerum, placida in actu cum humanitate multa et
conversantium cura. Licet et ita finire ut beatum dicamus
hominem eum cui nullum bonum malumque sit nisi bonus
malusque animus, honesti cultorem, virtute contentum, quem
nec extollant fortuita nec frangant, qui nullum maius bonum
eo quod sibi ipse dare potest noverit, cui vera voluptas erit
voluptatum contemplio. Licet, si evagari velis, idem in aliam
atque aliam faciem salva et integra potestate transferre; quid
enim prohibet nos beatam vitam dicere liberum animum et
erectum et interritum ac stabilem, extra metum extra cupiditatem
positum, cui unum bonum sit honestas unum malum
turpitudo, cetera vilis turba rerum nec detrahens quicquam
beatae vitae nec adiciens, sine auctu ac detrimento summi boni
veniens ac recedens? Hoc ita fundatum necesse est, velit
nolit, sequatur hilaritas continua et laetitia alta atque ex alto
veniens, ut quae suis gaudeat nec maiora domesticis cupiat.
Quidni ista bene penset cum minutis et frivolis et non perseverantibus
corpusculi motibus? Quo die infra voluptatem fuerit, et
infra dolorem erit; vides autem quam malam et noxiosam
servitutem serviturus sit, quem voluptates doloresque, incertissima
dominia impotentissimaque, alternis possidebunt: ergo
exeundum ad libertatem est. Hanc non alia res tribuit quam
fortunae negle gentia: tum illud orietur inaestimabile bonum,
quies mentis in tuto collocatae et sublimitas expulsisque
terroribus ex cognitione veri gaudium grande et immotum
comitasque et diffusio animi, quibus delectabitur non ut bonis
sed ut ex bono suo ortis.
V. Quoniam liberaliter agere coepi, potest beatus dici qui
nec cupit nec timet beneficio rationis, quoniam et saxa timore
et tristitia carent nec minus pecudes; non ideo tamen quisquam
felicia dixerit quibus non est felicitatis intellectus. Eodem
loco pone homines quos in numerum pecorum et inanimalium
redegit hebes natura et ignoratio sui. Nihil interest inter hos et
illa, quoniam illis nulla ratio est, his prava et malo suo atque in
perversum soilers; beatus enim dici nemo potest extra veritatem
proiectus. Beata ergo vita est in recto certoque iudicio
stabilita et immutabilis, Tunc enim pura mens est et soluta
omnibus malis, quae non tantum lacerationes sed etiam
vellicationes effugerit, statura semper ubi constitit ac sedem
suam etiam irata et infestante fortuna vindicatura. Nam
quod ad vouptatem pertinet, licet circumfundatur undique et
per omnes vias influat animumque blandimentis suis leniat
aliaque ex aliis admoveat, quibus totos partesque nostri sollicitet:
quis mortalium, cui ullum superest hominis vestigium,
per diem noctemque titillari velit et deserto animo corpori
operam dare?
VI. - Sed animus quoque, inquit, voluptates habebit
suas. - Habeat sane sedeatque luxuriae et voluptatum arbiter;
impleat se eis omnibus quae oblectare sensus solent, deinde
praeterita respiciat et exoletarum voluptatum memor exultet
prioribus futurisque iam immineat ac spes suas ordinet et, dum
corpus in praesenti sagina iacet, cogitationes ad futuram
praemittat: hoc mihi videbitur miserior, quoniam mala pro
bonis legere dementia est. Nec sine sanitate quisquam beatus
est nec sanus, cui obfutura pro optimis appetuntur. Beatus
ergo est iudicii rectus; beatus est praesentibus qualiacumque
sunt contentus amicusque rebus suis; beatus est is cui omnem
habitum rerum suarum ratio commendat.
VII. Vident et in illis qui summum bonum dixerunt,
quam turpi illud loco posuerint. Itaque negant posse voluptatem
a virtute diduci et aiunt nec honeste quemquam vivere
ut non iucunde vivat nec iucunde ut non honeste quoque. Non
video quomodo ista tam diversa in eandem copulam coinciantur.
Quid est, oro vos, cur separari voluptas a virtute non
possit? Videlicet quia omne bonis ex virtute principium est, ex
huius radicibus etiam ea quae vos et amatis et expetitis
oriuntur? Sed si ista indiscreta essent, non videremus quaedam
iucunda sed inhonesta, quaedam vero honestissima sed aspera,
per dolores exigenda. Adice nunc quod voluptas etiam ad
vitam turpissimam venit at virtus malam vitam non admittit,
et infelices quidam non sine voluptate immo ob ipsam voluptatem
sunt, quod non eveniret si virtuti se voluptas immiscuisset,
qua virtus saepe caret numquam indiget. Quid dissimilia
immo diversa componitis? Altum quiddam est virtus,
excelsum et regale, invictum infatigabile: voluptas humile
servile, imbecillum caducum, cuius statio ac domicilium
fornices et popinae sunt. Virtutem in templo convenies, in foro,
in curia, pro muris stantem, pulverulentam, coloratam, callosas
habentem manus, voluptatem latitantem seapius ac tenebras
captantem circa balinea ac sudatoria ac loca aedilem
metuentia, mollem, enervem, mero atque unguento madentem,
pallidam aut fucatam et medicamentis pollinctam.
Summum bonum immortale est, nescit exire nec satietatem
habet nec paenitentiam: numquam enim recta mens vertitur
nec sibi odio est nec quicquam mutavit a vita optima; at
voluptas tunc cum maxime delectat exstinguitur; non multum
loci habet, itaque cito implet et taedio est et post primum
impetum marcet. Nec id umquam certum est cuius in motu
natura est: ita ne potest quidem ulla eius esse substantia quod
venit transitque celerrime, in ipso usu sui periturum; eo enim
pervenit ubi desinat et dum incipit spectat ad finem.
VIII. Quid quod tam bonis quam malis voluptas inest nec
minus turpes dedecus suum quam honestos egregia delectant?
Ideoque praeceperunt veteres optimam sequi vitam, non iucundissimam,
ut rectae ac bonae voluntatis non dux sed comes sit voluptas.
Natura enim duce utendum est: hanc ratio observat,
hanc consulit. Idem est ergo beate vivere et secundum naturam.
Hoc quid sit iam aperiam: si corporis dotes et apta
naturae conservabimus diligenter et impavide tamquam in
diem data et fugacia, si non subierimus eorum servitutem nec
nos aliena possederint, si corpori grata et adventicia eo nobis
loco fuerint quo sunt in castris auxilia et armaturae leves
(serviant ista, non imperent), ita demum utilia sunt menti.
Incorruptus vir sit externis et insuperabilis miratorque
tantum sui, fidens animo atque in utrumque paratus, artifex
vitae; fiducia eius non sine scientia sit, scientia non sine
constantia: maneant illi semel placita nec ulla in decretis eius
litura sit. Intellegitur, etiam si non adiecero, compositum
ordinatumque fore talem virum et in iis quae aget cum
comitate magnificum. Ratio quaerat sensibus irritata, et
capiens inde principia (nec enim habet aliud unde conetur aut
unde ad verum impetum capiat) in se revertatur. Nam mundus
quoque cuncta complectens rectorque universi deus in exteriora
quidem tendit, sed tamen introsum undique in se redit. Idem
nostra mens faciat: cum secuta sensus suos per illos se ad
externa porrexerit, et illorum et sui potens sit. Hoc modo una
efficietur vis ac potestas concors sibi et ratio illa certa nascetur
non dissidens nec haesitans in opinionibus comprensionibusque
nec in persuasione, quae, cum se disposuit, et partibus suis
consensit et ut ita dicam concinuit, summum bonum tetigit.
Nihil enim pravi, nihil lubrici superest, nihil in quo arietet aut
labet; Omnia faciet ex imperio suo nihilque inopinatum
accidet, sed quicquid agetur in bonum exibit facile et parate et
sine tergiversatione agentis; nam pigritia et haesitatio pugnam
et inconstantiam ostendit. Quare audaciter licet profitearis
summum bonum esse animi concordiam; virtutes enim ibi esse
debebunt ubi consensus atque unitas erit, dissident vitia.
IX. - Sed tu quoque, inquit, virtutem non ob aliud colis
quam quia aliquam ex illa speras voluptatem. - Primum non si
voluptatem praestatura virtus est, ideo propter hanc petitur:
non enim hanc praestat sed et hanc, nec huic laborat sed labor
eius quamvis aliud petat hoc quoque assequetur. Sicut in
arvo quod segeti proscissum est aliqui flores internascuntur,
non tamen huic herbulae quamvis delectet oculos tantum
operis insumptum est (aliud fuit serenti propositum, hoc
supervenit), sic et voluptas non est merces nec causa virtutis sed
accessio, nec quia delectat placet, sed si placet, et delectat.
Summum bonum in ipso iudicio est et habitu optimae
mentis, quae cum cursum suum implevit et finibus se suis
cinxit, consummatum est summum bonum nec quicquam
amplius desiderat; nihil enim extra totum est, non magis quam
ultra finem. Itaque erras, cum interrogas quid sit illud
propter quod virtutem petam quaeris enim aliquid supra
summum. Interrogas quid petam ex virtute? Ipsam. Nihil enim
habet melius, enim ipsa pretium sui. An hoc parum magnum est?
Cum tibi dicam: Summum bonum est infragilis animi
rigor et providentia et sublimitas et sanitas et libertas et
concordia et decor, aliquid etiam nunc exigis maius ad quod
ista referantur? Quid mihi voluptatem nominas? Hominis
bonum quaero, non ventris, qui pecudibus ac beluis laxior est.
X - Dissimulas, inquit, quid a me dicatur; ego enim nego
quemquam posse iucunde vivere nisi simul et honeste vivit,
quod non potest mutis contingere animalibus nec bonum
suum cibo metientibus. Clare, inquit, ac palam testor hanc
vitam quam ego iucundam voco non nisi adiecta virtute
contingere. - Atqui quis ignorat plenissimos esse voluptatibus
vestris stultissimos quosque et nequitiam abundare
iucundis animumque ipsum genera voluptatis prava et multa
suggerere? In primis insolentiam et nimiam aestimationem sui
tumoremque elatum super ceteros et amorem rerum suarum
caecum et improvidum, delicias fluentis et ex minimis ac
puerilibus causis exsultationem, iam dicacitatem ac superbiam
contumeliis gaudentem, desidiam dissolutionemque segnis
animi indormientis sibi. Haec omnia virtus discutit et aurem
pervellit et voluptates aestimat antequam admittat; nec si quas
probavit magni pendit: caute utique enim admittit nec usu
earum sed temperantia laeta est. Temperantia autem cum
(voluptates) minuat, summi boni iniuria est. Tu voluptatem
complecteris, ego compesco; tu voluptate frueris, ego utor; tu
illam summum bonum putas, ego nec bonum; tu omnia voluptatis
causa facis, ego nihil.
XI. Cum dico me nihil voluptatis causa, de illo loquor
sapiente, cui soli concedis voluptatem, Non voco autem
sapientem, supra quem quicquam est, nedum voluptas: atqui
ab hac occupatus quomodo resistet labori et periculo, egestati et
tot humanam vitam circumstrepentibus minis? Quomodo
conspectum mortis, quomodo dolores feret, quomodo mundi
fragores et tantutm acerrimorum hostium, a tam molli adversario
victus? - Quicquid voluptas suaserit faciet. - Age, non
vides quam multa suasura sit? - Nihil, inquit, poterit turpiter
suadere, quia adiuncta virtuti est. - Non vides iterum quale sit
summum bonum cui custode opus est ut bonum sit? Virtus
autem quomodo voluptatem reget quam sequitur, cum sequi
parentis sit, regere imperatis? A tergo ponis quod imperat.
Egregium autem habet virtus apud vos officium voluptates
praegustare! Sed videbimus an apud quos tam contumeliose
tractata virtus est adhuc virtus sit, quae habere nomen suum
non potest, si loco cessit; interim, de quo agitur, multos
ostendam voluptatibus obsessos, in quos fortuna omnia munera
sua effudit, quos fatearis necesse est malos. Aspice Nomentanum
et Apicium, terrarum ac maris, ut isti vocant, bona
concoquentis et super mensam recognoscentis omnium gentium
animalia, vide hos eosdem in suggestu rosae despectantis
popinam suam, aures vocum sono, spectaculis oculos, saporibus
palatum suum delectantes; mollibus lenibusque fomentis
totum lacessitur eorum corpus et, ne nares interim cessent,
odoribus variis inficitur locus ipse in quo luxuriae parentatur.
Hosce esse in voluptatibus dices, nec tamen illis bene erit, quia
non bono gaudent.
XII. - Male, inquit, illis erit, quia multa interveniunt
quae perturbent animum, et opiniones inter se contrariae
mentem inquietabunt. - Quod ita esse concedo; sed nihilo
minus illi ipsi stulti et inaequales et sub ictu paenitentiae positi
magnas percipient voluptates, ut fatendum sit tam longe tum
illos ab omni molestia abesse quam a bona mente et, quod
plerisque contingit, hilarem insaniam insanire ac per risum
furere. At contra sapientium remissae voluptates et modestae
ac paene languidae sunt compressaeque et vix notabiles, ut
quae neque accersitae veniant nec quamvis per se accesserint in
honore sint neque ullo gaudio percipientium exceptae; miscent
enim illas et interponunt vitae ut ludum iocumque inter seria.
XIII. Desinant ergo inconvenientia iungere et virtuti voluptatem
implicare, per quod vitium pessimis quibusque
adulantur. Ille effusus in voluptates, ructabundus semper atque
ebrius, quia scit se cum voluptate vivere, credit et cum virtute;
audit enim voluptatem separari a virtute non posse, deinde
vitiis suis sapientiam inscribit et abscondenda profitetur.
Itaque non ab Epicuro impulsi luxuriantur, sed vitiis dediti
luxuriam suam in philosophiae sinu abscondunt et eo concurrunt
ubi audiant laudari voluptatem. Nec aestimant, voluptas
illa Epicuri (ita enim me hercules sentio) quam sobria ac sicca
sit, sed ad nomen ipsum advolant quaerentes libidinibus suis
patrocinium aliquod ac velamentum. Itaque quod unum
habebant in malis bonum perdunt, peccandi verecundia:
laudant enim ea quibus erubescebant et vitio gloriantur,
ideoque ne resurgere quidem adulescentiae licet, cum honestus
turpi desidiae titulus accessit, Hoc est cur ista voluptatis
laudatio perniciosa sit, quia honesta praecepta intra latent,
quod corrumpit apparet. In ea quidem ipse sententia sum
(invitis hoc nostris popularibus dicam) sancta Epicurum et
recta praecipere et, si propius accesseris, tristia; voluptas enim
illa ad parvum et exile revocatur et quam nos virtuti legem
dicimus eam ille dicit voluptati: iubet illam parere naturae;
parum est autem luxuriae quod naturae satis est. Quid ergo est?
Ille quisquis desidiosum otium et gulae ac libidinis vices
felicitatem vocat bonum malae rei quaerit auctorem, ei, dum
illo venit blando nomine inductus, sequitur voluptatem non
quam audit sed quam attulit, et vitia sua cum coepit putare
similia praeceptis, indulget illis non timide nec obscure, luxuriatur
etiam inde aperto capite. Itaque non quod dicunt
plerique nostrorum, sectam Epicuri flagitiorum magistram
esse, sed illud dico: male audit, infamis est, et immerito. Hoc
scire qui potest nisi interius admissus? Frons eius ipsa dat
locum fabulae et ad malam spem irritat. Hoc tale est quale vir
fortis stolam indutus: constat tibi pudicitia, virilitas salva est,
nulli corpus tuum turpi patientiae vacat, sed in manu
tympanum est. Titulus itaque honestus eligatur et inscriptio
ipsa excitans animum: quae stat, ad eam venerunt vitia.
Quisquis ad virtutem accessit dedit generosae indolis
specimen, qui voluptatem sequitur videtur enervis, fractus,
degenerans viro, perventurus in turpia nisi aliquis distinxerit
illi voluptates, ut sciat quae ex eis intra naturale desiderium
desistant, quae praeceps ferantur infinitaeque sint et, quo
magis implentur, eo magis inexplebiles.
XIV. Agedum, virtus antecedat, tutum erit omne vestigium.
Et voluptas nocet nimia; in virtute non est verendum ne
quid nimium sit, quia in ipsa est modus; non est bonum quod
magnitudine laborat sua. Rationalem porro sortitis naturam
quae melius res quam ratio proponitur? Et si placet ista
iunctura, si hoc placet ad beatam vitam ire comitatu, virtus
antecedat, comitetur voluptas et circa corpus ut umbra versetur:
virtutem quidem, excelsissimum omnium, voluptati tradere
ancillam nihil magnum animo capientis est. Prima virtus
eat, haec ferat signa; habebimus nihilo minus voluptatem, sed
domini eius et temperatores erimus; aliquid nos exorabit, nihil
coget. At ei qui voluptati tradidere principia utroque caruere;
virtutem enim amittunt, ceterum non ipsi voluptatem, sed ipsos
voluptas habet; cuius aut inopia torquentur aut copia strangulantur,
miseri si deseruntur ab illa, miseriores si obruuntur;
sicut deprensi mari Syrtico modo in sicco reliquuntur, modo
torrente unda fluctuantur. Evenit autem hoc nimia intemperantia
et amore caeco rei; nam mala pro bonis petenti
periculosum est assequi. Ut feras cum labore periculoque
venamur et captarum quoque illarum sollicita possessio est
(saepe enim laniant dominos), ita habentes magnas voluptates
in magnum evasere captaeque cepere; quae quo plures maioresque
sunt, eo ille minor ac plurium servus est quem felicem
vulgus appellat. Permanere libet in hac etiamnunc huius rei
imagine. Quemadmodum qui bestiarum cubilia indagat et
laqueo captare feras
magno aestimat et
latos canibus circumdare saltus
ut illarum vestigia premat, potiora deserit multisque officiis
renuntiat: ita qui sectatur voluptatem omnia postponit et
primam libertatem neglegit ac pro ventre dependit, nec voluptates
sibi emit, sed se voluptatibus vendit.
XV. - Quid tamen, inquit, prohibet in unum virtutem
voluptatemque confundi et ita effici summum bonum ut idem
et honestum et iucundum sit? - Quia pars honesti non potest
esse nisi honestum, nec summum bonum habebit sinceritatem
suam si aliquid in se viderit dissimile meliori. Ne gaudium
quidem quod ex virtute oritur, quamvis bonum sit, absoluti
tamen boni pars est, non magis quam laetitia et tranquillitas,
quamvis ex pulcherrimis causis nascantur; sunt enim ista bona,
sed consequentia summum bonum, non consummantia. Qui
vero virtutis voluptatisque societatem facit et ne ex aequo
quidem, fragilitate alterius boni quicquid in altero vigoris est
hebetat libertatemque illam, ita demum si nihil se pretiosius
novit invictam, sub ingum mittit. Nam (quae maxima servitus est)
incipit illi opus esse fortuna; sequitur vita anxia, suspiciosa,
trepida, casum pavens, temporum suspensa momentis. Non
das virtuti fundamentum grave, immobile, sed iubes illam in
loco volubili stare; quid autem tam volubile est quam fortuitorum
exspectatio et corporis rerumque corpus afficientium varietas?
Quomodo hic potest deo parere et quicquid evenit
bono animo excipere nec de fato queri casuum suorum benignus
interpres, si ad voluptatum dolorumque punctiunculas concutitur?
Sed ne patriae quidem bonus tutor aut vindex est
nec amicorum propugnator, si ad voluptates vergit. Illo ergo
summum bonum escendat unde nulla vi detrahitur, quo neque
dolori neque spei nec timori sit aditus nec ulli rei quae deterius
summi boni ius faciat; escendere autem illo sola virtus potest.
Illius gradu clivus isie frangendus est; illa fortier stabit et
quicquid evenerit feret non patiens tantum sed etiam volens,
omnemque temporum difficultatem sciet legem esse naturae et
ut bonus miles feret vulnera, enumerabit cicatrices et transverberatus
telis moriens amabit eum pro quo cadet imperatorem;
habebit illud in animo vetus praeceptum: deum sequere.
Quisquis autem queritur et plorat et gemit imperata facere vi
cogitur et invitus rapitur ad iussa nihilo minus, Quae autem
dementia est potius trahi quam sequi! Tam me hercules quam
stultitia et ignoratio condicionis est suae dolere, quod dest
aliquid tibi aut incidit durius, aeque mirari aut indigne ferre ea
quae tam bonis accidunt quam malis, morbos dico, funera,
debilitates et cetera ex transverso in vitam humanam incurrentia.
Qucquid ex universi constitutione patiendum est
magno suscipiatur animo: ad hoc sacramentum adacti sumus,
ferre mortalia nec perturbari iis quae vitare non est nostrae
potestatis. In regno nati sumus: deo parere libertas est.
XVI. Ergo in virtute posita est vera felicitas, Quid haec
tibi virtus saudebit? Ne quid aut bonum malum existimes quod
nec virtute nec malitia continget. Deinde ut sis immobilis et
contra malum et ex bono, ut qua fas est deum effingas. Quid
tibi pro hac expeditione promittit? Ingentia et aequa divinis:
nihil cogeris, nullo indigebis; liber eris, tutus, indemnis; nihil
frustra temptabis, nihil prohibeberis; omnia tibi ex sententia
cedent, nihil adversum accidet, nihil contra opinionem ac
voluntatem. - Quid ergo? Virtus ad beate vivendum sufficit?
- Perfecta illa et divina quidni sufficiat, immo superfluat? Quid
enim deesse potest extra desiderium omnium posito? Quid
extrinsecus opus est ei qui omnia sua in se collegit? Sed ei qui
ad virtutem tendit, etiam si multum processit, opus est aliqua
fortunae indulgentia adhuc inter humana luctanti, dum nodum
illum exsolvit et omne vinculum mortale, Quid ergo interest?
Quod arte alligati sunt alii, adstricti, (alii) districti quoque; hic
qui ad superiora progressus est et se altius extulit laxam
catenam trahit nondum liber, iam tamen pro libero.
XVII. Si quis itaque ex istis, qui philosophiam collatrant,
quod solent dixerit: Quare ergo tu fortius loqueris quam vivis?
Quare et superiori verba summittis et pecuniam necessarium
tibi instrumentum existimas et damno moveris et lacrimas
audita coniugis aut amici morte demittis et respicis famam et
malignis sermonibus tangeris? Quare cultius rus tibi est
quam naturalis usus desiderat? Cur non ad praescriptum tuum
cenas? Cur tibi nitidior suppellex est? Cur apud te vinum aetate
tua vetustius bibitur? Cur aviarium disponitur? Cur arbores
nihil praeter umbram daturae conseruntur? Quare uxor tua
locupletis domus censum auribus gerit? Quare paedagogium
pretiosa veste succingitur? Quare ars est apud te ministrare nec
temere et ut libet collocatur argentum sed perite servitur et est
aliquis scindendi obsonii magister? Adice si vis: Cur trans
mare possides? Cur plura quam nosti? Turpiter aut tam
neglegens es ut non noveris pauculos servos, aut tam luxuriosus
ut plures habeas quam quorum notitiae memoria sufficiat!.
Adiuvabo postmodo convicia et plura mihi quam putas
obiciam, nunc hoc respondeo tibi: Non sum sapiens et, ut
malivolentiam tuam pascam, nec ero. Exige itaque a me, non
ut optimus par sim, sed ut malis melior: hoc mihi satis est,
cotidie aliquid ex vitiis meis demere et errores meos obiurgare.
Non perveni ad sanitatem, ne perveniam quidem; delenimenta
magis quam remedia podagrae meae compono,
contentus si rarius accedit et si minus verminatur; vestris
quidem pedibus comparatus, debilis, cursor sum. Haec non
pro me loquor (enim ego in alto vitiorum omnium sum), sed
pro illo cui aliquid acti est.
XVIII. - Aliter, inquis, loqueris, aliter vivis. - Hoc, malignissima
capita et optimo cuique inimicissima, Platoni obiectum est,
obiectum Epicuro, obiectum Zenoni; omnes enim isti
dicebant non quemadmodum ipsi viverent, sed quemanmodum
esset ipsis vivendum. De virtute, non de me loquor, et cum vitiis
convicium facio, in primis meis facio: cum potuero vivam
quomodo oportet. Nec malignitas me ista multo veneno
tincta deterrebit ab optimis; ne virus quidem istud, quo alios
spargitis, quo vos necatis, me impediet quo minus perseverem
laudare vitam non quam ago sed quam agendam scio, quo
minus virtutem adorem et ex intervallo ingenti reptabundus
sequar. Exspectabo scilicet ut quicquam malivolentiae inviolatum
sit, cui sacer nec Rutilius fuit nec Cato? Curet aliquis an
istis nimis dives videatur, quibus Demetrius Cynicus parum
pauper est? Virum acerrimum et contra omnia naturae desideria
pugnantem, hoc pauperiorem quam ceteros Cynicos
quod, cum sibi interdixerint habere, interdixit et poscere,
negant satis egere! Vides enim: non virtutis scientiam sed
egestatis professus est.
XIX. Diodorum, epicureum philosophum, qui intra
paucos dies finem vitae suae manu sua imposuit, negant ex
decreto Epicuri fecisse quod sibi gulam praesecuit. Alii dementiam
videri volunt factum hoc eius, alii temeritatem; ille
interim beatus ac plenus bona conscientia reddidit sibi testimonium
vita excedens laudavitque aetatis in portu et ad ancoram
actae quietem et dixit, quod vos inviti audistis quasi vobis
quoque faciendum sit:
Vixi et quem dederat cursum fortuna peregi.
De alterius vita, de alterius morte disputatis et ad nomen
magnorum ob aliquam eximiam laudem virorum, sicut ad
accursum ignotorum hominum minuti canes, latratis; expedit
enim vobis neminem videri bonum, quasi aliena virtus exprobratio
delictorum vestrum omnium sit. Invidi splendida cum
sordidus vestris confertis nec intellegitis quanto id vestro
detrimento audeatis. Nam si illi qui virtutem sequuntur avari
libidinosi ambitiosique sunt, quid vos estis quibus ipsum
nomen virtutis odio est? Negatis quemquam praestare quae
loquitur nec ad exemplar orationis suae vivere; quid mirum,
cum loquantur fortia, ingentia, omnis humanas tempestates
evadentia? Cum refigere se crucibus conentur, in quas unusquisque
vestrum clavos suos ipse adigit, ad supplicium tamen acti
stipitibus singulis pendent; hi, qui in se ipsi animum advertunt,
quot cupiditatibus tot crucibus distrahuntur. At hi maledici et
in alienam contumeliam venusti sunt. Crederem illis hoc
vacare, nisi quidam ex patibulo suos spectatores conspuerent.
XX. - Non praestant philosophi quae loquuntur. -
Multum tamen praestant quod loquuntur, quod honesta mente
concipiunt: nam quidem si et paria dictis agerent, quid esset
illis beatius? Interim non est quod contemnas bona verba et
bonis cogitationibus piena praecordia. Studiorum salutarium
etiam citra effectum laudanda tractatio est. Quid mirum, si
non escendunt in altum ardua aggressi? Sed si vir es, suspice,
etiam si decidunt, magna conantis. Generosa res est respicientem
non ad suas sed ad naturare suae vires conari, alta
temptare et mente maiora concipere quam quae etiam ingenti
animo adornatis effici possunt. Qui sibi hoc proposuit: Ego
mortem eodem vultu quo cum audiam videbo. Ego laboribus,
quanticumque illi erunt, parebo animo fulciens corpus. Ego
divitias et praesentis et absentis aeque contemnam, nec si
aliubi iacebunt tristior, nec si circa me fulgebunt animosior.
Ego fortunam nec venientem sentiam nec recedentem. Ego
terras omnis tamquam meas videbo, meas tamquam omnium.
Ego sic vivam, quasi sciam aliis esse me natum et naturae
rerum hoc nomine gratias agam: quo enim melius genere
negotium meum agere potuit? Unum me donavit omnibus, uni
mihi omnis. Quicquid habebo nec sordide custodiam nec
prodige spargam. Nihil magis possidere me credam quam bene
donata. Non numero nec pondere beneficia nec ulla nisi
accipientis aestimatione perpendam; numquam id mihi
multum erit quod dignus accipiet. Nihil opinionis causa, omnia
conscientiae faciam; populo spectante fieri credam quicquid me
conscio faciam. Edendi mihi erit bibendique finis desideria
naturae restinguere, non implere alvum et exinanire. Ego
amicis iucundus, inimicis mitis et facilis, exorabor antequam
roger et honestis precibus occurram. Patriam meam esse
mundum sciam et praesides deos, hos supra me circaque me
stare factorum dictorumque censores. Quandoque aut natura
spiritum repetet aut ratio dimittet, testatus exibo bonam me
coscientiam amasse, bona studia, nullius per me libertatem
deminutam, minime meam, - qui haec facere proponet, volet,
temptabit, ad deos iter faciet, ne ille, etiam si non tenuerit,
magnis tamen excidit ausis
Vos quidem, quod virtutem cultoremque eius odistis, nihil
novi facitis. Nam et solem lumina aegra formidant et aver
santur diem splendidum nocturna animalia, quae ad primum
eius ortum stupent et latibula sua passim petunt, abduntur in
aliquas rimas timida lucis. Gemite et infelicem linguam
bonorum exercete convicio. Hiate, commordete: citius multo
frangetis dentes quam imprimetis.
XXI. - Quare ille philosophiae studiosus est et tam dives
vitam agit? Quare opes contemnendas dicit et habet? Vitam
contemnendam putat et tamen vivit? Valetudinem contemmendam
et tamen illam diligentissime tuetur atque optimam
mavult? Et exsilium vanum nomen putat et ait: Quid enim est
mali mutare regiones? et tamen si licet senescit in patria? Et
inter longius tempus et brevius nihil interesse iudicat, tamen, si
nihil prohibet, extendit aetatem et in multa senectute placidus
viret? - Ait ista debere contemni, non ne habeat sed ne
sollicitus habeat, non abigit illa a se, sed abeuntia securus
prosequitur. Divitias quidem ubi tutius fortuna deponet quam
ibi unde sine querela reddentis receptura est? M. Cato, cum
laudaret Curium et Coruncanium et illud saeculum in quo
censorium crimen erat paucae argenti lamellae, possidebat ipse
quadragies sestertium, minus sine dubio quam Crassus, plus
quam Censorius Cato. Maiore spatio, si comparentur, proavom
vicerat quam a Crasso vinceretur, et si maiores illi obvenissent
opes non sprevisset. Nec enim se sapiens indignum ullis
muneribus fortuitis putat: non amat divitias sed mavult; non in
animum illas sed in domum recipit, nec respuit possessas sed
continet et maiorem virtuti suae materiam sumministrari vult.
XXII. Quid autem dubii est quin haec maior materia
sapienti viro sit animum explicandi suum in divitiis quam in
paupertate, cum in hac unum genus virtutis sit non inclinari
nec deprimi, in divitiis et temperantia et liberalitas et diligentia
et dispositio et magnificentia campum habeat patentem?
Non contemnet se sapiens etiam si fuerit minimae staturae,
esse tamen se procerum volet. Et exilis corpore aut amisso
oculo valebit, malet tamen sibi esse corporis robur et hoc ita ut
sciat esse aliud in se valentius. Malam valetudinem tolerabit,
bonam optabit. Quaedam enim, etiam si in summam rei parva
sunt (ait) et subduci sine ruina principalis boni possunt,
adiciunt tamen aliquid ad perpetuam laetitiam et ex virtute
nascentem: sic illum afficiunt divitiae et exhilarant, ut navigantem
secundus et ferens ventus, ut dies bonus et in bruma ac
frigore apricus locus. Quis porro sapientium (nostrorum dico
quibus unum est bonum virtus) negat etiam haec quae indifferentia
vocamus habere aliquid in se pretii et alia aliis esse
potiora? Quibusdam ex iis tribuitur aliquid honoris, quibusdam
multum. Ne erres itaque, inter potiora divitiae sunt.
- Quid ergo, inquis, me derides, cum eundem apud te locum
habeant quem apud me? - Vis scire quam non eundem habeant
locum? Mihi divitiae si effluxerint, nihil auferent nisi semet
ipsas, tu stupebis et videberis tibi sine te relictus, si illae a te
recesserint; apud me divitiae aliquem locum habent, apud te
summum; ad postremum divitiae meae sunt, tu divitiarum es.
XXIII. Desine ergo philosophis pecunia interdicere: nemo
sapientiam paupertate damnavit. Nabebit philosophus amplas
opes, sed nulli detractas nec alieno sangumne cruentas, sine
cuiusquam iniuria partas, sine sordidis quaestibus, quarum
tam honestus sit exitus quam introitus, quibus memo ingemescat
nisi malignus. In quantum vis exaggera illas: honestae
sunt in quibus, cum multa sint quae sua quisque dici velit, nihil
est quod quisquam suum possit dicere. Ille vero fortunae
benignitatem a se non summovebit et patrimonio per honesta
quaesito nec gloriabitur nec erubescet. Habebit tamen etiam
quo glorietur, si aperta domo et admissa in res suas civitate
poterit dicere: Quod quisque agnoverit, tollat. O magnum
virum, optime divitem, si post hanc vocem tantundem habuerit!
Ita dico: si tuto et securus scrutationem populo praebuerit, si
nihil quisquam apud illum invenerit quo manus iniciat, audacter
et propalam erit dives. Sapiens nullum denarium intra
limen suum admittet male intrantem; idem magnas opes,
munus fortunae fructumque virtutis, non repudiabit nec
excludet. Quid enim est quare illis bono loco invideat? Veniant,
hospitentur. Nec iactabit illas nec abscondet (alterum infruniti
animi est, alterum timidi et pusilli, velut magnum bonum intra
sinum continentis) nec, ut dixi, eiciet illas e domo. Quid
enim dicet? Utrumne inutiles estis an ego uti divitiis
nescio? Quemadmodum etiam pedibus suis poterit iter conficere,
escendere tamen vehiculum malet, sic, pauper, si poterit
esse dives, volet. (Et) habebit itaque opes sed tamquam leves et
avolaturas, nec ulli alii eas nec sibi graves esse patietur.
Donabit... quid erexistis aures? quid expeditis sinum?...
donabit aut bonis aut eis quos facere poterit bonos, donabit
cum summo consilio dignissimos eligens, ut qui meminerit tam
expensorum quam acceptorum rationem esse reddendam,
donabit ex recta et probabili causa, nam inter turpes iacturas
malum munus est, habebit sinum facilem, non perforatum, ex
quo multa exeant et nihil excidat.
XXIV. Errat si quis existimat facilem rem esse donare:
plurimum ista res habet difficultatis, si modo consilio tribuitur,
non casu et impetu spargitur. Hunc promereor, illi reddo; huic
succurro, huius misereor; illum instruo dignum quem non
deducat paupertas nec occupatum teneat; quibusdam non dabo
quamvis desit quia etiam si dedero erit defuturum: quibusdam
offeram, quibusdam etiam inculcabo. Non possum in hac esse
re neglegens; numquam magis nomina facio quam cum dono.
- Quid tu, inquis, recepturus donas? - Immo non perditurus:
eo loco sit donatio unde repeti non debeat, reddi possit.
Beneficium collocetur, quemadmodum thesaurus alte obrutus,
quem non eruas nisi fuerit necesse. Quid? Domus ipsa divitis
vivi quantam habet bene faciendi materiam! Quis enim liberalitatem
tantum ad togatos vocat? Hominibus prodesse natura
me iubet (et) servi liberine sint, hi, ingenui an libertini, iustae
libertatis an inter amicos datae, quid refert? Ubicumque homo
est ibi beneficii locus est. Potest itaque pecunia etiam intra
limen suum diffundi et liberalitatem exercere, quae non quia
liberis debetur sed quia a libero animo proficiscitur ita nominata est.
Haec apud sapientem nec umquam in turpes indignosque
impingitur nec umquam ita defetigata errat ut non,
quotiens dignum invenerit, quasi ex pleno fluat. Non est ergo
quod perperam exaudiatis quae honeste, fortiter, animose a
studiosis sapientiae dicuntur. Et hoc primum attendite: aliud
est studiosus sapientiae, aliud iam adeptus sapientiam. Ille tibi
dicet: Optime loquor, sed adhuc inter mala volutor plurima.
Non est quod me ad formulam meam exigas: cum maxime
facio me et formo et ad exemplar ingens attollo; si processero
quantumcumque proposui, exige ut dictis facta respondeant.
Assecutus vero humani boni summam aliter tecum aget et
dicet: Primum non est quod tibi permittas de melioribus ferre
sententiam; mihi iam, quod argumentum est recti, contingit
malis displicere. Sed ut tibi rationem reddam qua nulli
mortalium invideo, audi quid promittam et quanti quaeque
aestimem. Divitias nego bonum esse: nam si essent, bonos
facerent; nunc, quoniam quod apud malos deprenditur dici
bonum non potest, hoc illis nomen nego. Ceterum et habendas
esse et utiles et magna commoda vitae afferentis fateor.
XXV. Quid ergo est? Quare illas non in bonis numerem,
et quid praestem in illis aliud quam vos, quoniam inter
utrosque convenit habendas, audite. Pone in opulentissima me
domo, (pone) aurum argentumque in promiscuo usu sit: non
suspiciam me ob ista, quae etiam si apud me extra me tamen
sunt. In Sublicium pontem me trasfer et inter egentes abige:
non ideo tamen me despiciam, quod in illorum numero
consedero qui manum ad stipem porrigunt, Quid enim ad rem
an frustum panis desit, cui non deest mori posse? Quid ergo est?
Domum illam splendidam malo quam pontem. Pone in
instrumentis splendentibus et delicato apparatu: nihilo me
feliciorem credam, quod mihi molle erit adminiculum, quod
purpura convivis meis substernatur. Muta stragula mea: nihilo
miserius ero, si lassa cervix mea in maniculo faeni adquiescet,
si super Circense tomentum per sarturas veteris lintei effluens
incubabo, Quid ergo est? Malo quid mihi animi sit ostendere
praetextatus et causatus quam nudis scapulis aut sententis.
Omnes mihi ex voto dies cedant, novae gratulationes prioribus
subtexantur: non ob hoc mihi placebo. Muta in contrarium
hanc indulgentiam temporis, hinc illinc percutiatur
animus damno, luctu, incursionibus variis, nulla hora sine
aliqua querela sit: non ideo me dicam inter miserrima
miserum, non ideo aliquem exsecrabor diem; provisum est
enim a me ne quis mihi ater dies esset, Quid ergo est? Malo
gaudia temperare quam dolores compescere. Hoc tibi ille
Socrates dicet: Fac me victorem universarum gentium, delicatus
illi Liberi currus triumphantem usque ad Thebas a solis
ortu vehat, iura reges (penatium) petant a me: hominem esse
maxime cogitabo, cum deus undique consalutabor. Huic tam
sublimi fastigio coniunge protinus praecipitem mutationem; in
alienum imponar fericulum exornaturus victoris superbi ac feri
pompam: non humilior sub alieno curru agar quam in meo
steteram. Quid ergo est? Vincere tamen quam capi malo.
Totum fortunae regnum despiciam, sed ex illo, si dabitur
electio, meliora suman, Quicquid ad me venerit bonum fiet, sed
malo faciliora ac iucundiora veniant et minus vexatura
tractantem. Non est enim quod existimes ullam esse sine
labore virtutem, sed quaedam virtutes stimulis, quaedam frenis
egent. Quemadmodum corpus in proclivi retineri debet,
adversus ardua impelli, ita quaedam virtutes in proclivi sunt,
quaedam clivum subent. An dubium sit quin escendat, nitatur,
obluctetur patientia, fortitudo, perseverantia et quaecumque
alia duris opposita virtus est et fortunam subigit. Quid ergo?
Non aeque manifestum est per devexum ire liberalitatem,
temperantiam, mansuetudinem? In his continemus animum
ne prolabatur, in illis exhortamur incitamusque acerrime. Ergo
paupertati adhibebimus illas quae pugnare sciunt fortiores,
divitiis illas diligentiores quae suspensum gradum ponunt et
pondus suum sustinent. Cum hoc ita divisum sit, malo has in
usu mihi esse quae exercendae tranquillius sunt quam eas
quarum experimentum sanguis et sudor est. Ergo non ego
aliter, inquit sapiens, vivo quam loquor, sed vos aliter
auditis, sonus tantummodo verborum ad aures vestras pervenit:
quid significet non quaeritis.
XXVI. - Quid ergo inter me stultum et te sapientem
interest, si uterque habere volumus? - Plurimum: divitiae enim
apud sapientem virum in servitute sunt, apud stultum in
imperio; sapiens divitiis nihil permittit, vobis divitiae omnia;
vos, tamquam aliquis vobis aeternam possessionem earum
promiserit, assuescitis illis et cohaeretis, sapiens tunc maxime
paupertatem meditatur cum in mediis divitiis constitit.
Numquam imperator ita paci credit ut non se praeparet bello
quod etiam si non geritur indictum est: vos domus formosa,
tamquam nec ardere nec ruere possit, insolentes, vos opes,
tamquam periculum omne transcenderint maioresque sint
vobis quam quibus consumendis satis virium habeat fortuna,
obstupefaciunt. Otiosi divitiis luditis nec providetis illarum
periculum, sicut barbari plerumque inclusi et ignari machinarum
segnes laborem obsidentium spectant, nec quo illa
pertineant quae ex longinquo struuntur intellegunt. Idem vobis
evenit: marcetis in vestris rebus nec cogitatis quot casus
undique immineant iam iamque preliosa spolia laturi.
Sapientis quisquis abstulerit divitias, omnia illi sua relinquet;
vivit enim praesentibus laetus, futuri securus. Nihil
magis, inquit ille Socrates aut aliquis alius, ius cui idem
adversus humana atque eadem potestas est, persuasi mihi
quam ne ad opiniones vestras actum vitae mae flecterem.
Solita conferte undique verba: non conviciari vos putabo sed
vagire velut infantes miserrimos. Haec dicet ille cui
sapientia contigit, quem animus vitiorum immunis increpare
alios non quia odit sed in remedium iubet. Adiciet his illa:
Existimatio me vestra non meo nomine sed vestro movet, quia
clamilantis odisse et lacessere virtutem bonae spei eiuratio est.
Nullam mihi iniuriam facitis, sed ne dis quidem hi qui aras
evertunt. Sed malum propositum apparet malumque consilium
etiam ibi ubi nocere non potuit. Sic vestras halucinationes
fero quemadmodum Iuppiter optimus maximus ineptias
poetarum, quorum alius illi alas imposuit, alius cornua, alius
adulterum illum induxit et abnoctantem, alius saevum in deos,
alius iniquum in homines, alius raptorem ingenuorum et
cognatorum quidem, alius parricidam et regni alieni paternique
expugnatorem: quibus nihil aliud actum est quam ut
pudor hominbus peccandi demeretur, si tales deos credidissent.
Sed quamquam ista me nihil laedant, vestra tamen vos
moneo causa: suspicite virtutem, credite iis qui illam diu secuti
magnum quiddam ipsos et quod in dies maius appareat sequi
clamant, et ipsam ut deos ac professores eius ut antistites colite,
et quotiens mentio sacrarum litterarum intervenerit favete
linguis. Hoc verbum non, ut plerique existimant, a favore
trahitur, sed imperat silentium, ut rite peragi possit sacrum
nulla voce mala obstrepente: quod multo magis necessarium est
imperari vobis, ut quotiens aliquid ex illo proferetur oraculo
intenti et compressa voce audiatis. Cum sistrum aliquis
concutiens ex imperio mentitur, cum aliquis secandi lacertos
suos artifex brachia atque umeros suspensa manu cruentat,
cum aliqua genibus per viam repens ululat laurumque linteatus
senex et medio lucernam die praeferens conclamat iratum
aliquem deorum, concurritis et auditis ac divinum esse eum,
invicem mutuum alentes stuporem, affirmatis.
XXVII. Ecce Socrates ex illo carcere quem intrando
purgavit omnique honestiorem curia reddidit proclamat: Quis
iste furor, quae ista inimica dis hominibusque natura est
infamare virtutes et malignis sermonibus sancta violare? Si
potestis, bonos laudate, si minus, transite; quod si vobis
exercere taetram istam licentiam placet, alter in alterum
incursitate: nam cum in caelum insanitis, non dico sacrilegium
facitis sed operam perditis. Praebui ego aliquando Aristophani
materiam iocorum, tota illa comicorum poetarum
manus in me venenatos sales suos effudit: illustrata est virtus
mea per ea ipsa per quae petebatur; produci enim illi et
temptari expedit, nee ulli magis intellegunt quanta sit quam
qui vires eius lacessendo senserunt: duritia silicis nullis magis
quam ferientibus nota est. Praebeo me non aliter quam rupes
aliqua in vadoso mari destituta, quam fluctus non desinunt
undecumque moti sunt verberare, nec ideo aut loco eam
movent aut per tot aetates crebro incursu suo consummunt;
assilite, facite impetum: ferendo vos vincam. In ea quae firma
et inexsuperabilia sunt quicquid incurrit malo suo vim suam
exercet: proinde quaerite aliquam mollem cedentemque materiam
in qua tela vestra figantur. Vobis autem vacat aliena
scrutari mala et sententias ferre de quoquam: "Quare hic
philosophus laxius habitat? Quare hic lautius cenat?" Papulas
observatis alienas, obsiti plurimis ulceribus. Hoc tale est quale
si quis pulcherrimorum corporum naevos aut verrucas derideat,
quem fera scabies depascitur. Obicite Platoni quod petierit
pecuniam, Aristoteli quod acceperit, Democrito quod neglexerit,
Epicuro quod consumpserit; mihi ipsi Alcibiadem et
Phaedrum obiectate, evasuri maxime felices cum primum
vobis imitari vitia nostra contigerit! Quin potius mala vestra
circumspicitis quae vos ab omni parte confodiunt, alia grassantia
extrinsecus, alia in visceribus ipsis ardentia? Non eo loco
res humanae sunt, etiam si statum vestrum parum nostis, ut
vobis tantum otii supersit ut in probra meliorum agitare
linguam vacet.
XXVIII. Hoc vos non intellegitis et alienum fortunae
vestrae vultum geritis, sicut plurimi quibus in circo aut theatro
desidentibus iam funesta domus est nec annuntiatum malum.
At ego ex alto prospiciens video, quae tempestates aut immineant
vobis paulo tardius rupturae mimbum suum aut iam
vicinae vos ac vestra rapturae propius accesserint. Quid porro?
Nonne nunc quoque, etiam si parum sentitis, turbo quidam
animos vestros rotat et involvit, fugientes petentesque eadem et
nunc in sublime allevatos nunc in infima allisos?...
