Epitteto.

Manuale.

Versione latina di Angelo Poliziano.

ANGELO POLIZIANO

Lettera a Lorenzo de' Medici
Versione latina del Manuale

EPISTOLA DI ANGELO POLIZIANO SULL'ENCHEIRIDION DELLO STOICO EPITTETO DA LUI
TRADOTTO DAL GRECO, A LORENZO DE' MEDICI


Scrive Pindaro, o Lorenzo de' Medici, che il lapita Ceneo, colui che
combatt contro i centauri, fu a tal punto invulnerabile e inattaccabile dalle
armi che quando i centauri tutti insieme lo assalirono e gli rovesciarono
addosso una catasta immane di tronchi, puntando il piede contro il suolo, 
ancora Pindaro a dirlo, riusc a fendere la terra. Questo nostro Epitteto,
invece, ricevette, non da Vulcano come Achille ed Enea, ma dalla stessa natura
e dalla ragione, armi tali da renderlo sicuro ed inviolabile non soltanto
dall'aggressione di lame e dardi, ma anche dalla paura, dal dolore e dagli
altri turbamenti dell'animo. La guerra che quest'uomo combatt, non contro i
centauri, come Ceneo, ma contro la sorte e l'opinione, fu la pi aspra: e le
sbaragli entrambe, le mise in fuga, fino a bandirle anche dall'intera vita
umana. Schiavo e zoppo e pi povero dell'Iro omerico, non esit tuttavia a
proclamarsi caro agli di in un distico notissimo tra i Greci. Perch aveva
letto in Platone, nel dialogo intitolato Alcibiade primo o della natura umana,
che propriamente e veramente uomo  colui la cui essenza consiste per intero
nell'anima razionale. Perci riteneva che qualunque cosa ricadesse al di fuori
di questo uomo non lo toccasse affatto; e non lo dichiar soltanto a parole e
nei libri, ma anche con la sua stessa vita: tanto rimosse da s la cura delle
cose esterne, che la sua casa, a Roma, non aveva neppure una porta, perch in
essa non c'era assolutamente nulla, tranne un modestissimo giaciglio.
Sulla sua vita e la sua tempra il celebre Arriano compose un ampio
volume, che per  andato perduto nei secoli passati, e dalle sue opere colse,
per dir cos, il fiore, ci che restituisse la libert a questo platonico, a
questo uomo vero, cio, e lo riport in un libro. E poich  bene tenere
sempre a portata di mano questo libro, lo intitol Encheiridion, il nome di un
piccolo pugnale militare. Il suo linguaggio  estremamente efficace, icastico
e immediato, mirabilmente capace di colpire il lettore, perch in quelle
parole ognuno riconosce le proprie passioni e come da un pungolo  spinto a
emendarle. Ammirevole, nell'intera opera, l'ordine interno: sebbene il lavoro
sia diviso in pi capitoli, tutte le linee, per cos dire, convergono come a
un solo centro, a risvegliare l'animo razionale, perch si prenda cura della
propria dignit e usi le proprie azioni secondo natura. Lo stile, poi, come la
situazione richiede,  conciso, nitido e alieno da ogni ornato, quanto mai
simile ai precetti dei Pitagorici, che essi chiamano diathekai.
Nell'accingermi a tradurre in latino lo scritto, per renderti in qualche
modo ragione di questo agio sublime che hai concesso ai nostri studi, mi sono
imbattuto in due esemplari zeppi di errori e in pi luoghi gravemente
lacunosi. Perci, informato che anche le altre copie, ovunque ne esistano, non
sono diverse da queste, mi sono preso la libert, l dove un capitolo mancava
o era dimezzato, di integrarlo in base alle parole di Simplicio, autore di un
commento all'opera, attenendomi ad esse quanto pi fedelmente ho potuto. E se
non ho reso perfettamente le parole (il che non era affatto possibile), penso
per di aver restituito almeno il senso in un latino pulito e chiaro. E, con
l'augurio che la cosa non disturbi qualcuno, come Aristarco faceva con i versi
di Omero che non accettava, cos noi abbiamo trafitto con un obelos, cio con
uno spiedo, i singoli capitoli che risultano interpretati con parole nostre.
Se puoi, dunque, Lorenzo, ruba alle tue occupazioni un briciolo di tempo
da dedicare alla lettura di questo libriccino. La lezione che se ne ricava, a
valutarla rettamente,  di un genere che a nessun altro conviene pi che a
coloro che la sorte ha collocato in alto. In ogni caso, ci che nell'intero
opuscolo  spiegato con molte parole, Epitteto  solito racchiuderlo in questi
due verbi, che usava assai spesso: sostieni e astienti.
Per patria quest'uomo ebbe una citt della Frigia, Ierapoli. A Roma fu
schiavo di un certo Epafrodito, che era al servizio di Nerone, e visse fino ai
tempi di Marco Antonino. Ma sotto l'impero di Domiziano, colpito dal tiranno,
da Roma se ne and a Ierapoli, convinto che sia vero quanto afferma un poeta
tragico: che la patria di ciascuno  il luogo in cui pu vivere rettamente.
Tutti ebbero una tale ammirazione per la sua condotta di vita, che il siro
Luciano tramanda che la lucerna di terracotta di Epitteto fu venduta, per
essergli appartenuta, al prezzo di tremila dracme.
Noi ora ti inviamo, Lorenzo, non la lucerna di Epitteto, ma l'immagine,
ben pi luminosa, del suo animo. Setacciando infatti, in questi ultimi giorni,
tutto il tesoro della tua bellissima biblioteca, che tu ci hai concesso di
usare, ho colto questo solo opuscolo che meritasse di esserti offerto, come un
fiore da un giardino. Questo infatti  il libro, se non mi inganno, che pi di
ogni altro si addice a codesta tua natura sempre accesa a cose grandi ed
ardue, e a questi tempi tanto duri, in cui la sorte da ogni lato ti ha atteso
alla prova. Stai bene.

EPICTETI STOICI ENCHIRIDION AB ANGELO POLITIANO E GRAECO VERSUM


I. QUAE IN NOBIS SINT QUAEVE NON, QUALIAVE QUAEQUE SINT.
[1, 1] Eorum quae sunt partim in nobis est, partim non est. In nobis est
opinio, conatus, appetitus, declinatio et, ut uno dicam verbo, quaecunque
nostra sunt opera. Non sunt in nobis corpus, possessio, gloria, principatus et
uno verbo quaecunque nostra opera non sunt. [1, 2] Quae igitur in nobis sunt,
natura sunt libera, nec quae prohiberi impedirive possint. Quae in nobis non
sunt, ea imbecilla, serva, et quae prohiberi possint, atque aliena.

II. QUID EX EORUM QUAE NOSTRA QUAEQUE ALIENA SINT IGNORATIONE NOTITIAQUE
EVENIAT.
[1, 3] Si quae natura sunt libera serva putabis et aliena quae sunt propria,
impedieris, dolebis, turbaberis, incusabis deos atque homines. Si vero, quod
tuum est, id solum tuum esse putabis, et alienum quod re vera est alienum,
nemo te coget unquam, nemo prohibebit, neminem culpabis, neminem accusabis,
invitus nihil ages, nemo te laedet, inimicum non habebis.

III. QUOD ALIENA OMITTENDA, NOSTRA CURANDA, QUODQUE UTRAQUE ASSEQUI NON EST.
[1, 4] Si ergo talia expetis, memento non oportere modice commotum ea
attingere, sed partim omnino dimittere, partim in praesentia reicere, ac primo
tui ipsius curam agere. Si autem et haec ipsa velis, regnare scilicet, dives
esse et domesticos dirigere, fortasse neque haec ipsa consequeris, quia priora
quoque expetis: illa vero nullo modo consequeris, quae sola homini felicitatem
pariunt.

IV. QUO NOS PACTO IN ASPERA QUAVIS IMAGINATIONE GERERE OPORTEAT.
[1, 5] Continuo igitur in quavis aspera imaginatione disce considerare
imaginationem esse illam neque id omnino esse quod videtur. Deinde scrutare id
et examina his regulis quas habes, primaque hac et maxime, utrum circa ea sit
quae sunt in nobis an quae non sunt. Quod si circa aliquod eorum sit quae in
nobis non sunt, promptum hoc esto: nihil ad me.

V. QUOMODO TRACTANDA SINT QUAE IN NOBIS SUNT.
[2, 1] Memento appetitus promissionem esse, ut consequaris quod appetis;
declinationis autem promissionem, ut in id non incidas quod declinas. Qui ergo
appetitus promissione excidit infortunatus est, qui autem in id quod declinat
incidit male est fortunatus. Si ergo sola declines quae praeter eorum naturam
sunt, quae in te sunt, nunquam in id incides quod declinabis. Morbum autem si
declines aut mortem aut paupertatem, male fortunatus eris. [2, 2] Aufer igitur
declinationem ab omnibus quae non sunt in nobis, eamque transfer in ea quae
praeter eorum naturam sunt, quae in nobis sunt. Appetitum vero penitus in
praesentia aufer. Si enim appetis quae in nobis non sunt, ab aliquo eorum
excidas necesse est: quantum vero eorum quae sunt in nobis appetere expediat,
nondum tibi constat. Solo animi conatu aut avocatione utere leviter et cum
supputatione et remisse.

VI. QUOMODO TRACTANDA SINT QUAE IN NOBIS NON SUNT.
[3] In unoquoque eorum quae aut delectant aut utilitatem praebent aut
diliguntur, memento considerare quale id quidque est, incipiens a minimis. Si
ollam diligis, dic: ollam diligo. Ea enim fracta, non perturbaberis. Si filium
tuum amas aut uxorem, dic te hominem diligere. Mortuo enim non perturbaberis.

VII. QUOMODO PRAEPARARI IN ACTIONIBUS OPORTEAT, UT PERTURBATIONE VACEMUS, AC
PRIMO PER MEDITATIONEM.
[4] Cum rem quampiam aggressurus es, redige tibi in memoriam, qualisnam ea res
sit. Si lotum abis, praepone tibi quae-cunque in balneo fiunt, irrorantis,
inquietos, convitiantis, furantis, atque ita tutius rem aggredieris; si autem
continuo dices: lavari volo propositumque meum, quod secundum naturam est,
servare, et in quacunque re similiter, non peccabis. Hoc enim pacto, si quid
inter lavandum impedimenti accidat, in promptu hoc tibi erit: non hoc volebam
solum, sed et meum propositum, quod est secundum naturam, servare; non servabo
autem, si moleste feram quae fiunt.

VIII. DE PERTURBATIONE DECLINANDA PER EORUM NATURAE CONSIDERATIONEM QUAE NOS
PERTURBANT.
[5] Perturbant homines non res ipsae, sed rerum opiniones: ut mors nihil
terribile, alioquin et Socrati visa foret, sed quia opinio de morte
terribilis, ideo illa terribilis. Igitur cum aut impediamur aut perturbemur
aut doleamus, nunquam alium accusemus, sed nos ipsos, hoc est opiniones
nostras.

IX. RATIO SUPERIORIS PRAECEPTI TRIPLICISQUE HOMINUM GRADUS ASSIGNATIO.
Ineruditi est alios culpare, cum quid male agat. Eius qui iam coepit erudiri,
se ipsum. Eruditi neque alium neque se ipsum.

X. QUOMODO TRACTANDA QUAE DE EXTERNIS VIDENTUR ELIGENDA.
[6] Ob nullam alienam excellentiam te efferas. Si equus superbiens dicat:
pulcher sum, ferendum esset. Tu vero, cum dicis superbiens: pulchrum habeo
equum, memento te ob pulchrum equum superbire. Quid ergo est tuum praeter usum
imaginationum? Ergo <cum in usu opinionum secundum naturam te habebis>, tum
vero superbias: ob aliquod enim tuum bonum superbies.

XI. QUAE NOBIS EX EXTERNIS CONCEDANTUR QUOQUE IIS PACTO SIT UTENDUM, PER
SIMILITUDINEM.
[7] Quemadmodum in navigatione, ubi in portum est ventum, si exeas aquatum,
incidit ut cochleas in itinere aut bulbulos colligas, animum tamen ad navigium
intentum habere convenit et saepe respicere an gubernator vocet, et, si vocet,
omnia illa abicere, ne vinctus eo coniciaris instar pecudum; sic in vita si
pro bulbulo aut cochleola uxorcula nobis aut filiolus praebeatur, nihil sit
prohibendum: si autem gubernator vocet, curre ad navigium relinquens haec
neque respiciens. Si autem sis senex, nunquam procul a navigio discede, ne
forte vocatus desis inque id vinctus coniciaris. Qui enim volens non sequitur,
necessitate hoc patietur.

XII. QUO PACTO SINE PERTURBATIONE ET NOXIA EXTERNIS ACQUIESCERE POSSIMUS.
[8] Ne velis, quae fiunt, fieri ut velis; sed velis quae fiunt ut fiunt, et
prosper eris. [9] Morbus corporis est impedimentum, propositi vero minime,
nisi ipsum velit. Claudicatio cruris impedimentum est, propositi vero minime.
Atque hoc in quocunque incidentium considera, inveniesque id alius esse
impedimentum, non tuum.

XIII. QUOD IMPOSSIBILIA NON SUNT QUAE PRAECIPIUNTUR, QUANDO VIRES ANIMO
ADVERSUS OMNIA INSUNT.
[10] In quocunque incidentium memento tecum ipse quaerere quam tu vim habeas
ad eius usum. Si malum habeas, vim bonam invenies, ut ad voluptates
continentiam; si labor offeratur, invenies robur; si convitium, patientiam.
Atque hoc pacto assuetus ab imaginationibus non perturbaberis.

XIV. QUALES PRAEBERE NOS OPORTEAT, CUM EXTERNA AMITTAMUS.
[11] Nunquam in re quapiam dicas: perdidi hoc, sed reddidi. Puer obiit:
redditus est. Ager ereptus, nonne et hic redditus est? Sed malus est vir qui
abstulit. Quid ad te per quem repetierit qui dedit? Quousque autem tibi
praebeantur, velut alienorum curam habe, ut hospitii viatores.

XV. RESPONSIO AD OBIECTA QUAE DE SUPERIORI PRAECEPTO EMERGUNT, AC REGULA QUA
TALIA ELIGENTES AB AERUMNIS NON EXERCEAMUR.
[12, 1] Si proficere vis, dimitte has considerationes: si rem meam neglexero,
nutrimentis carebo, nisi puerum puniam, malus erit. Praestat enim fame obire
sine dolore et metu, quam in affluentia vivere cum perturbatione. Praestat et
puerum malum esse, quam te infelicem dominari. [12, 2] Igitur a minimis
<incipias oportet>. Effusum est oleum, ablatum vinum: considera tanti abs te
emi quietem securitatemque animi. Gratis autem nihil adquiritur. Si autem
voces puerum, cogita posse illum non audire, aut audientem nihil eorum agere
quae velis: sed non tanti is est, ut propter eum tute perturberis.

XVI. CONTRA VULGI DE NOBIS EXISTIMATIONEM.
[13] Si proficere vis, ne moleste feras, si propter ea quae intrinsecus sunt
demens aut stultus videaris.

XVII. ADVERSUS INANEM GLORIAM.
Ne velis rei cuiusquam gnarus videri. Et si quibus esse aliquis videare, ne
crede tibi ipsi. Scis enim non facile esse et propositum tuum secundum naturam
servare et iis qui sint extrinsecus placere, sed necesse est ut qui alterum
curet alterum negligat.

XVIII. QUIBUS STUDENDUM SIT, QUIBUS NON SIT.
[14, 1] Si velis liberos uxoremque tuam et amicos vivere, stultus es. Quae
enim in te non sunt, vis in te esse, et quae aliena, tua. Atque ita si puerum
peccare non vis, stultus es: vis enim ut vitium non sit vitium. Si autem
velis, appetens aliquid, eo non excidere, hoc potes: hoc igitur exercere
potes.

XIX. QUAE NOS SERVOS FACIANT QUAEVE LIBEROS.
[14, 2] Dominus cuiusque est is qui, quae ille vult aut non vult, potest aut
dare aut auferre. Qui ergo liber esse vult, neque velit quicquam neque fugiat
eorum quae sunt in aliis. Alioquin ut serviat necesse est.

XX. REGULA ELECTIONIS PRAESENTIUM, PRAETERITORUM ET FUTURORUM, PER
SIMILITUDINEM.
[15] Memento oportere te in convivio versari. In quo si fercula ad te
perveniunt, extenta manu modeste carpe. Si transit qui fert, ne eum detine. Si
nondum pervenit, ne procul appetitum extende, sed expecta dum ad te veniat.
Sic erga filios, sic erga uxorem, sic erga principatus, sic erga divitias,
erisque aliquando dignus deorum convivio. Si vero quae apposita fuerint non
capies, sed contemnes, tunc vero non modo deorum conviva, sed collega eris. Id
enim cum facerent Diogenes et Heraclitus atque his similes, merito et divini
erant et vocabantur.

XXI. QUO PACTO IMAGINATIONI MODERANDUM CIRCA EA QUAE FUGIENDA VIDENTUR.
[16] Cum flentem videas in luctu quia eius filius aut peregre abierit aut
obierit aut bona dilapidaverit, cave ne te imaginatio corripiat, tanquam in
malis sit ille, cum sit in externis. Sed statim in promptu habeto: non hunc
casus hic torquet, quia alium non torquet, sed opinio. Quantum igitur ad
sermonem pertinet, versare audacter cum illo; quin immo et, si inciderit,
simul geme: cave tamen ne et intrinsecus gemas.

XXII. QUID AD NOS ATTINEAT QUIDVE SUPRA NOS SIT, APTISSIMA SIMILITUDINE.
[17] Memento actorem te esse fabulae, quamcunque is velit qui docet: si
brevem, brevis; si longam, longae. Si mendicum agere te velit, et hunc
ingeniose age: si claudum, si principem, si privatum. Ad te enim pertinet
datam tibi personam bene agere, eligere ad alium.

XXIII. QUO PACTO ET IN ADVERSORUM EXPECTATIONE IMAGINATIONI MODERANDUM SIT.
[18] Si corvus adversum crocitavit, ne te imaginatio corripiat, sed statim
tecum ipse diiudica et dic: nihil mihi haec significant, sed vel corpori meo,
vel gloriolae, vel natis, vel uxori. Mihi vero omnia prospera significant, si
voluero; quicquid enim horum incidat, in me est ut ex iis utilitatem capiam.

XXIV. CAUSA SUPERIORIS SENSUS ET QUASI CONCLUSIO.
[19, 1] Invictus esse poteris, si in nullum certamen descendes quod ut vincas
in te non est.

XXV. QUAE VIA AD LIBERTATEM EXPEDITISSIMA SIT.
[19, 2] Vide ne quenquam, quem tu aut honore aut potentia aut fama praestantem
videas, beatum dicas, ab imaginatione videlicet correptus. Nam si substantia
boni in iis est quae sunt in nobis, ibi neque invidia neque aemulatio locum
habet. Tu autem non imperator aut consul esse vis, sed liber. Una autem via ad
hoc est contemptus eorum quae in nobis non sunt.

XXVI. SOLUTIO EORUM QUAE SUPERIORIBUS OBSTARE VIDENTUR.
[20] Memento non qui convitiatur aut verberat iniuriam facere, sed opinionem
de hoc, velut iniuriam faciente. Cum te igitur quis irritet, tua te opinione
scito irritari. Quamobrem a principio enitere ne te imaginatio corripiat. Si
enim semel per aliquod tempus eam continebis, facilius tui ipsius compos eris.
[21] Mors et exilium et omnia quae terribilia videntur ante oculos tibi
continuo sunto, maxime vero omnium mors: neque quicquam unquam humile
cogitabis, neque quicquam cupies nimis.

XXVII. SECUNDA PARS, QUA EUM QUI IAM PROFECERIT INSTITUIT, EAQUE PRIMO
DISSOLVIT, QUAE PHILOSOPHARI INCIPIENTIBUS OCCURRUNT.
[22] Si philosophiam cupis, praepara te continuo ut irridearis, ut subsanneris
a multis, ut dicant: repente nobis philosophus emersit, et unde nobis hoc
supercilium?. Tu vero supercilium quidem ne habe, quae vero tibi optima
videntur ita retine, tanquam sis a deo in hac acie collocatus. Quod si
persistes in iisdem, et qui te prius deridebant iidem postea admirabuntur; si
vero iis terga dederis, dupla irrisione afficieris.

XXVIII. QUOD A SE IPSO AD EXTERNA CONVERSIO PHILOSOPHI STATUM DESTRUIT.
[23] Si quando evenerit ut ad ea quae extra sunt te convertas velisque cuipiam
placere, scito te de statu decidisse. Satis igitur tibi in omnibus sit
philosophum te esse. Si autem videri etiam vis, tibi ipsi videare, et satis
erit.

XXIX. SOLUTIO EMERGENTIUM IN EIUS ANIMO COGITATIONUM QUI PHILOSOPHIAM
AGGREDIATUR.
[24, 1] Hae te cogitationes ne crucient: honore carebo, neque usquam ullus
ero. Si enim carere honore in malis est (ut certe est), non potes in malo esse
propter aliud, non magis quam in turpi. Nunquid igitur tuum opus est
principatu potiri, convivio accipi? Minime. Quomodo igitur hoc est honore
carere? Quomodo vero neque usquam ullus eris, quem in iis solis esse oportet
quae sunt in te, in quibus tibi ipsi maximi esse licet? [24, 2] Sed amicis
prodesse non potero. Quid tu ais prodesse? Non habebunt abs te argentum neque
eos cives Romanos facies. Quis tibi ergo dixit esse haec in nobis et non
aliena opera? Quis autem potest dare alteri quod ipse non habet? [24, 3]
Posside igitur, inquit, ut et nos habeamus. Si possum possidere servans memet
verecundum, fidum et magnanimum, ostende viam, et possidebo. Si vero aequum
ducitis mea me bona perdere, ut vos quae bona non sunt acquiratis, vos ipsi
videte quam iniqui sitis quamque ingrati. Quod si fidum verecundumque amicum
argento praeponitis, in hoc vos mihi opitulamini, neque ea me agere aequum
ducite quibus hoc perdam. [24, 4] Sed patria, quantum in me erit, adiumento
carebit. Rursus, quod tu hoc ais adiumentum? Porticus non habebit per te neque
balneas. Quid tum? Neque enim calceos habet per cerdonem neque arma per
fabrum. Satis est autem si suum quisque opus expleat. Quod si ei quempiam
alium compares civem fidum et verecundum, nihilne ei prodes? Utique. Neque tu
igitur inutilis illi eris. [24, 5] Quo igitur ordine in civitate ero?. Quo
poteris, servans simul te fidum et verecundum. Quod si, dum illi prodesse
velis, haec perdas, quem tu illi usum afferes, qui impudens infidusque
evaseris?

XXX. CONTINUATIO EORUM SOLUTIONIS QUAE PHILOSOPHARI INCIPIENTEM IMPEDIUNT.
[25, 1] Praepositus tibi est quispiam in convivio aut in salutatione aut in
consilio? Si haec bona sunt, gaudere te oportet quia his potitus sit ille; si
mala, ne aegre fer quia tibi non acciderunt. Memento autem non posse te haec
solummodo facientem paria cum ceteris consequi in iis quae in nobis non sunt.
[25, 2] Quomodo ergo paria habere potest alicuius fores non frequentans cum eo
qui frequentat, non deducens cum deducente, non laudans cum laudante? Iniustus
igitur eris atque inexplebilis, si his nequaquam relictis quibus illa emuntur,
ea gratis volueris. [25, 3] Sed quanti emuntur lactucae? Obolo, si ita
contingat. Ut igitur, cum quis obolum praebens accipiat lactucas, tu non
praebens non accipias, haud minus habere te censes eo qui accepit (ut enim
ille habet lactucas, sic tu obolum non dedisti), [25, 4] eodem modo hic
evenit. Non vocaris ad cuiusquam convivium? Non enim quanti convivium emitur
dedisti. Laude id vendit, ministerio vendit: da igitur, si tibi conducit,
quanti emitur. Quod si et illa amittere non vis et haec accipere, inexplebilis
es et stolidus. [25, 5] Nihil igitur habes pro coena? Nempe habes quod non
laudas quem non vis, quod non ea perfers quae ad eius limen perferuntur.

XXXI. QUAE SUNT COMMUNIA ETIAM EX NATURAE VOLUNTATE.
[26] Voluntas naturae perpendi ex his potest, in quibus alteri ab alteris non
differimus. Velut, cum alienus puer fregerit poculum, in promptu statim est
esse id ex iis quae fiunt. Scito igitur, cum tuum fuerit fractum, talem te
esse oportere qualis fueris, cum alienum frangeretur. Idem ad maiora quoque
transfer. Alienus obiit filius aut uxor: nemo est qui non dicat humanum id
esse. Sed cum suus cuiusque obiit, statim hei mihi et me miserum. Oportebat
autem meminisse quid nobis accidat, cum de aliis idem audimus.

XXXII. MALI NATURAM IN MUNDO NON ESSE.
[27] Quemadmodum non ideo sagittarii signum figitur, ut non attingatur, sic
neque mali natura in mundo fit.

XXXIII. QUAE PUTANDA SIT ANIMI PERTURBATIO QUIDVE AGENDUM NE IN EAM INCIDAMUS.
[28] Si quis tuum corpus imperium habenti traderet, aegre ferres. Quod autem
tu tuam mentem cuivis tradis, ut, cum tibi convitia dicuntur, perturbetur illa
et confundatur, nonne te pudet? [29, 1] Quidquid igitur aggressurus es, eius
initium primo, tum quid deinceps sequatur considera, atque ita rem aggrediare.
Id si non feceris, nunquam ipsam prompte aggredieris, nihil eorum cogitans
quae futura sunt; postmodum vero, cum quaedam apparebunt turpia, pudore
afficieris.

XXXIV. EFFICAX CONSIDERANDI EXEMPLUM, QUID QUAQUE IN RE QUAM SIMUS AGGRESSURI
ACCIDERE POSSIT.
[29, 2] Vis Olympia vincere? Et ego, per deos: magnificum enim est. Sed
considera et initia et consequentia, atque ita rem aggredere. Oportet bene
sese instituere, necessariis vesci, abstinere condimentis, exerceri ad
necessitatem, ad praescriptam horam, in aestu, in frigore, frigidam non
bibere, non vinum, si ita ferat res; totum te denique praefecto ipsi ceu
medico tradere; tum in certamen prodire, et interdum manum vulnerari, talum
distorqueri, multam haphen deglutire, interdum vero et flagellari, postque
haec omnia superari. [29, 3] His animadversis, si adhuc vis, abi certatum. Sin
minus, instar puerorum deges, qui nunc palaestritas ludunt, nunc gladiatores,
nunc tuba canunt, mox tragoedum agunt: ita et tu nunc athleta, nunc gladiator,
nunc orator, nunc philosophus: toto vero animo nihil, sed velut simius
quicquid cernis imitaris, aliudque ex alio tibi placet. Non enim cum
animadversione rem aggressus es neque circumspectans, sed temere et per
frigidam cupiditatem. Sic nonnulli cum philosophum intuentur aut cum a quopiam
audiunt: bene Socrates dicit et quis potest dicere ut ille?, volunt et ipsi
statim philosophari. <[29, 5] Homo, considera primo quaenam aut qualis sit ea
res quam aggrederis. Deinde naturam tuam consule, utrum id tolerare possis.
Vis esse luctator aut pentathlus? Aspice brachia tua, aspice lumbos, aspice
femora. Aliud enim aliis aptum rebus natura parens largita est. [29, 6] An te
censes huiusmodi rebus studentem eodem modo vesci posse, eodem modo potum
sumere, eodem modo irasci, eodem modo maerere? Vigilare oportet, laborare,
secedere a propriis bonis, a pueris contemni, derideri ab omnibus, universis
in rebus minus auctoritatis habere: in honore, in magistratu, in iudicio, in
ceteris omnibus. [29, 7] Haec, inquam, omnia considera: et utrum pro his
indolentiam, libertatem, quietem malis, animadverte; quod ni malis, cave ea
aggrediaris, ne instar puerorum modo philosophus, modo publicanus, paulo post
rhetor, postremo Caesaris procurator fias. Haec invicem nequaquam conveniunt.
Illud oportet, hominem esse te vel bonum vel malum; aut ad interiora te vertas
necesse est aut ad exteriora; vel philosophi locum teneas vel idiotae.>

XXXV. QUOD OFFICIA A NATURA DUCUNTUR QUODQUE, UT SESE QUISQUE ADVERSUS
QUEMPIAM HABEAT, CONSIDERANTUR; TUM DE OFFICIIS ERGA HOMINES.
[30] Officia habitibus pensantur. Pater appellatur: curandus est, cedendum ei
in omnibus, ferendus cum aut obiurgat aut verberat. Sed malus pater est. At
natura te non bono patri, sed patri conciliavit. Frater iniurius est? Vide quo
tu loco sis, non quid ille faciat. Propositum tibi est ut secundum naturam tu
facias. Nemo enim te laedit nisi volentem: tum laesus eris, cum te laedi
opinaberis. Sic ergo a cive ad civem, a vicino ad vicinum, ad imperatorem ab
imperatore officium invenies, si considerare habitus assuesces.

XXXVI. OFFICIA ADVERSUS DEOS.
[31, 1] Pietatis erga deos id maximum esse scito, ut de ipsis bene sentias
putesque et eos esse beneque ac recte gubernare. Tum ut ita te compares,
parere eis atque omnibus cedere quae fiant neque invitum sequi, quasi omnia ex
optimo consilio efficiantur. Hoc enim pacto neque deos unquam culpabis, neque
incusabis quasi neglectus. [31, 2] Id vero aliter efficere non potes, nisi ab
iis te avoces quae in nobis non sunt, inque iis tantum quae sunt in nobis
bonum ac malum ponas. Quod si eorum aliquid bonum esse aut malum opineris,
necesse est ut, cum ea non consequaris quae velis aut in ea incidas quae
nolis, conqueraris atque oderis eius rei causam. [31, 3] Omne ad hoc animal
natum est, ut quae noxia videntur eorumque causas fugiant atque ab his
avertantur, utilia vero et eorum causas quaerant atque admirentur. Non potest
igitur, qui se laedi putat, eo quod laedere videtur gaudere, unde et ipsa
laesione gaudere impossibile est. [31, 4] Unde et patri filius convitiatur,
cum his quae bona videntur filium non impartit. Et Polynicen atque Eteoclem
hoc inter se discordare compulit, quod tyrannidem bonum esse putabant; propter
hoc agricola convitiatur diis, propter hoc nauta, propter hoc mercator,
propter hoc ipsum quibus aut uxores aut liberi interiere. Ubi enim utilitas,
ibi pietas. Quamobrem qui ea curat appetere atque evitare quae oportet, is eo
tempore etiam pietatem curat. [31, 5] Libare autem et sacrificare secundum
patrios mores unumquemque decet pure, absque lascivia, absque negligentia, non
parce, non supra facultatem.

XXXVII. QUALEM SE AD DIVINATIONEM ADHIBERE, DE QUIBUS VATEM CONSULERE, QUOMODO
DIVINATIONIBUS UTI OPORTEAT: IN QUO SIMUL ET OFFICIUM ERGA DEOS ET ERGA NOS
IPSOS EXISTIT.
[32, 1] Cum ad divinationem accedis, memento ignorare te quid sit eventurum,
atque ideo vatem adire, ut ex eo id audias. Quale autem quidque sit, si
philosophus es, non ignoras. Si enim ex iis est quae in nobis non sunt,
necessarium profecto est neque bonum id esse neque malum. [32, 2] Tolle igitur
abs te, cum vatem adis, appetitum ac declinationem: aliter enim tremens vatem
adibis. Sed, cum noris quicquid eventurum sit susque deque esse et nihil ad
te, licebit, quodcunque id sit, eo bene uti, neque te quisquam prohibebit.
Fidens igitur deos tanquam consultos adi. Mox, ubi quid tibi consuluerint,
memento quos in consilium acceperis, quibusque sit obaudiendum, nisi parueris.
[32, 3] De his autem (ut et Socrates dictitabat) consulendus est vates, quorum
omnis consideratio relationem ad exitum habet, cuius cognoscendi occasio neque
ex ratione nobis neque ex arte aliqua sit praebita. Quamobrem cum tantum
periclitandum tibi fuerit cum amico aut cum patria, ne consule an
periclitaturus sis. Nam si tibi vates dixerit adversa apparuisse exta,
manifestum est aut mortem significari aut corporis impedimentum aut exilium.
Sed dictitabit ratio teque confirmabit, ut cum amico et patria pericliteris.
Maximo igitur vati, hoc est ipsi Pythio, intende, qui eum de templo expulit
qui amico opem non tulerit.

XXXVIII. OFFICIA ERGA NOS IPSOS, AC DE IIS PRIMO QUAE AD MORUM CONSTANTIAM
FACIUNT QUAEVE EAM IMPEDIUNT, ET DE SERMONE IN PRIMIS AC SILENTIO.
[33, 1] Statue tibi ipsi formulam quandam ac regulam, quam deinceps serves et
cum tecum ipse es et cum in homines incidis. [33, 2] Silentium sit plurimum.
Loquere necessaria et paucis et raro, aut quandoque, cum te ad aliquid
dicendum tempus vocat, dic quidem, sed non de quavis re, non de gladiatorum
pugna, non de cursu equorum, non de athletis, non de epulis vel poculis
singulatim; maxime vero omnium non de hominibus, vituperans aut laudans aut
cum ceteris iudicans. [33, 3] Si igitur possis, demuta eorum sermones, qui
tecum sint, in id quod deceat. Quod si inter extraneos te deprehensum videas,
tace.

XXXIX. DE RISU.
[33, 4] Risus neque multus sit neque ob multa neque solutus.

XL. DE IUREIURANDO.
[33, 5] Iusiurandum refuge, si possis; si minus, cum licet.

XLI. ADVERSUS CUPIDITATEM, AC PRIMO DE CONVIVIIS.
[33, 6] Convivia cum extraneis ac vulgaribus respue. Quod si quando tempus
incidat, intentum habe animum ne in vulgarem statum defluas. Scias enim
necessarium esse qui cum inquinato conflictetur et ipsum inquinari.

XLII. DE EORUM QUAE AD CORPUS PERTINEANT USU.
[33, 7] Quod ad corpus attinet, ad purum usque usum sume, velut cibum, potum,
vestem, domum. Quod autem ad gulam aut delicias pertinet penitus circumscribe.

XLIII. DE RE VENEREA.
[33, 8] Circa rem veneream, quantum in nobis sit, ante nuptias pure agendum
est. Quod si cogimur, quae tamen sunt legitima assumenda. Ne sis tamen
molestus utentibus, neque redargutor, neve saepius obice te non uti.

XLIV. ADVERSUS IRACUNDIAM, ET QUALES NOS ERGA DETRACTORES PRAEBEAMUS.
[33, 9] Si quis ad te deferat: ille de te male dicit, ne excusa quae dicantur,
sed responde: ignorat ille et alia quae mihi adsunt mala, alioquin non sola
haec diceret.

XLV. DE SPECTACULORUM CUPIDITATE.
[33, 10] Ad theatra saepe accedere necessarium non est. Quod si quando tempus
incidat, cave ne cuiquam magis studere videaris quam tibi: velis, quae fiunt,
ita fieri ut fiunt; <eum tantummodo vincere qui victor fuit.> [Simpl. p. 119,
29-31] Status autem ne sit gravis, sed constans cum quadam laetitia. [33, 10]
Egressus spectaculo, multa de iis quae facta sint ne disputa, quando ad te
corrigendum non faciunt, neque de omnibus sermonibus qui dicti sint.

XLVI. DE AUSCULTATIONUM CUPIDITATE.
[33, 11] Ad recitantes ne accede neque his vel raro intersis. Quod si intersis
gravitatem constantiamque ita serva, ut molestia vaces.

XLVII. DE CONGRESSU CUM POTENTIORIBUS.
[33, 12] Congressurus cum aliquo, et eorum praesertim qui potentiores
videntur, praepone tibi quid in hoc fecisset Socrates aut Zeno, neque
dubitabis quo te pacto gerere oporteat.

XLVIII. QUOMODO PRAEPARARE NOS DEBEAMUS POTENTIOREM ADITURI.
[33, 13] Cum aditurus quempiam eorum es qui magna possunt, praepone tibi ipsi
fore ut non admittaris intro ad eum, ut excludaris, ut tibi fores non pateant,
ut te ille negligat. Tum cogita, an cum iis eum adire expediat; ubi adieris,
fer quae fiunt. Neque tu tecum dicas unquam: talia non merebar. Vulgare enim
est quae extrinsecus sunt calumniari.

IL. DE CONGRESSIBUS CUM PLURIBUS.
[33, 14] In congressibus absit ut de tuis aut operibus aut periculis nimium
atque immodice memineris. Non enim, quemad-modum tibi de tuis periculis
meminisse, ita et aliis quae tibi acciderint audire est iucundum. [33, 15]
Absit etiam ut risum moveas: <est enim res vulgaris et nescio quo modo ducit
ad vilitatem, et haec una venerationem>, qua te prosequantur qui adsint,
remittere potest. [33, 16] Nonnunquam vero et in sermonis obscoenitatem
trahit: quod si quando incidat, tum, si res et tempus fert, obscoenitate
utentem increpa; sin minus, at saltem taciturnitate et rubore ostende eum te
sermonem ferre iniquo animo.

L. QUOMODO RESISTENDUM VOLUPTATI.
[34] Cum voluptatis cuiuspiam imaginationem capis, quemadmodum in ceteris,
serva te ipsum ne ab ea corripiaris, sed excipiat te res ipsa atque aliquod
tute spatium cape. Tum utrumque tempus animo voluta, et quo voluptate potieris
et quo iam potitus poenitentia afficieris, teque ipsum tute increpabis. Eis
vero oppone quantopere, si abstinueris, gaudebis, teque ipsum tute laudabis.
Quod si res postulare videtur ut rem aggrediaris, cave ne suis te blandimentis
atque illecebris superet. Tum oppone quanto melius sit huius certaminis
victoriam tibi ipsi conscire.

LI. AGENDUM BONUM PROPTER SE IPSUM, RELIQUIS NEGLECTIS, AC PRIMO DE IUSTITIA.
[35] Cum iudicaris faciendam tibi rem, idque facias, ne da operam quo minus te
facientem alii videant, etiamsi aliud quippiam ea de re multi sint opinaturi.
<Si enim non recte facis, ipsum opus fugiendum est;> si recte, ne metue
increpaturos non recte. [36] Ut enim hoc, aut dies aut nox est, adversus
disiunctum magnam habet dignitatem, adversus autem coniugatum indignitatem,
sic et maiorem partem eligere magnam erga corpus dignitatem habet, ad
servandam autem quam in convivio communionem oportet indignitatem habet. Si
quando igitur cum aliquo convivaris, memento ne ad eorum quae apposita sunt
dignitatem adversus corpus aspicias, sed adversus quoque animum qualem decet
convivam te serva.

LII. QUOD NON BONUM SIMPLICITER, SED QUOD NOBIS FACIAT, ELIGENDUM.
[37] Si personam induisti supra tuas vires, neque eam sustines et quod implere
potueras omisisti.

LIII. QUOMODO ANIMUM VEL AB IRRATIONALIBUS AFFECTIBUS VEL A SUO PERVERSO
IUDICIO SERVEMUS.
[38] Inter deambulandum quemadmodum caves ne clavum calces aut pedem
distorqueas, ita cave ne quod in te ipso dominatur offendas; et hoc si in
quavis re servemus, tutius illam aggrediemur.

LIV. DE EORUM QUAE AD CORPUS PERTINEANT POSSESSIONE.
[39] Modus possessionis unicuique corpus est, velut pes calcei. Si in hoc ergo
consistas, modum servabis; si excedas, in praeceps feraris necesse est. Velut
in calceo, si supra pedem extendas, fit aureus calceus, deinde purpureus,
<deinde punctabundus>. Nullus enim terminus est, ubi modum semel excesseris.

LV. DE OFFICIO ET CURA ERGA UXOREM.
[40] Mulieres statim a decimoquarto anno dominae vocantur. [Simpl. p. 127,
17-28] His enim viri ob concubitum blandiuntur: virorum ergo culpa sibi
deinceps nimis placent. Monendae igitur sunt fore ut apud nos in honore sint
nihil ob aliud, nisi si modestae sint et virum revereantur.

LVI. DE DEGENERIS SIGNO DEQUE NIMIO CORPORIS CULTU.
[41] Degeneris signum est insistere iis quae corporis sunt, ut plurimo
exercitio, plurimo corporis cultui. [Simpl. p. 127, 42-48] Sed et consensus
cuiusdam supervacanei signum est. Quibus enim gaudemus, cum iisdem
consentimus. Oportet igitur nimiam corporis curam velut ab re esse arbitrari;
maxime vero curam eius habere, quod ipso utitur corpore.

LVII. PRAECEPTUM AD PATIENTIAM ET MANSUETUDINEM.
[42] Cum quisquam tibi male facit aut dicit, memento illum suum se officium
facere arbitrantem facere aut dicere. Esse igitur non potest, ut is quod tibi
videtur sequatur, sed quod sibi ipsi. Quod si male sibi videtur, ipse
laeditur, qui et deceptus est. Verum enim coniugatum si quisquam falsum
arbitretur, non coniugatum ipsum laeditur, sed qui decipitur. Si ab his igitur
movearis, mitem te adversus convitiantem praebebis. Loquere igitur sic in
quavis re: ipsi est visum.

LVIII. QUOD RES OMNES PARTIM ALTERAE ALTERIS CONSENTIUNT, PARTIM DISSIDENT.
[43] Omnis res duas habet ansas, alteram qua ferri possit, alteram qua non
possit. Frater si iniurius sit, ne eum inde capias, quod scilicet est
iniurius: haec enim eius ansa est qua ferri non possit; sed inde magis, quod
frater est, quod tecum educatus: atque ita inde eum capias unde ferri potest.

LIX. DE SERMONUM CONGRUENTIA.
[44] Hi sermones non congruunt: ego sum ditior te: ego igitur melior sum, ego
sapientior te: ego igitur melior te. Hi autem magis congruunt: ego te ditior
sum: mea igitur possessio quam tua melior est, ego te sapientior: mea igitur
oratio quam tua melior. Tu vero neque possessio es neque oratio.

LX. DE IUDICIO RERUM EXACTO.
[45] Lavatur quis cito? Ne dicas male eum lavari, sed cito. Bibit quis multum
vini? Ne dicas male, sed multum. Nisi enim eius consilium scias, unde scis an
male? Sic enim accidet ut aliorum apprehensivas imaginationes accipiamus,
aliis autem assentiamus.

LXI. ADVERSUS GLORIAM ATQUE OSTENTATIONEM, ET PRIMO CIRCA SCIENTIAM.
[46, 1] Nullo modo te ipsum dixeris philosophum, neque multum loquere inter
ineruditos de speculationibus, sed fac aliquid ex ipsis speculationibus.
Veluti in convivio ne dic quo pacto oporteat comesse, sed comede ut oportet.
Memento enim et Socratem undecunque abstulisse ostentationem. [46, 2] Quod si
de aliqua speculatione sermo inter ineruditos incidat, tace ut plurimum.
Magnum enim periculum est evomere quae non concoxeris. Et cum quis dixerit te
nihil scire, idque te non remordeat, tunc scito initium esse operis. Nam et
oves non herbam evomentes pastoribus ostendunt quantum comederint, sed cibum
intus concoquentes, vellera extra ferunt et lac. Et tu igitur ne speculationes
ineruditis ostenta, sed ex his concoctis opera.

LXII. ADVERSUS SOBRIETATIS TOLERANTIAEQUE OSTENTATIONEM.
[47] Cum attenuato sis corpusculo, ne tibi ob id place. Neque, si aquam bibas,
ex quavis occasione dic: aquam bibo, [Simpl. p. 131, 47-49], sed cogita quam
sint mendici abstinentiores nobis quamque tolerantiores, tum quot alia non
habeamus bona, quae alii habent. Quod si exerceri velis ad laborem ac
patientiam tecum ipse hoc fac, neque ab externis videri velis, [Simpl. p. 132,
7-10] ut qui vim patientes a potentioribus, quo populum convocent, statuas
inscendunt et se vim pati clamant. [Simpl. p. 132, 13-17] Ostentator enim
totus extra vergit, et patientiae atque abstinentiae bona destruit, cum eorum
finem statuit esse multorum opinionem.

LXIII. DESCRIPTIO TRIPLICIS HABITUS INERUDITI, PHILOSOPHI ET PROFICIENTIS.
[48, 1] Ineruditi status et formula est nunquam a se ipso expectare utilitatem
aut nocumentum, sed ab externis. Philosophi status et formula omnem utilitatem
ac nocumentum a se ipso expectare. [48, 2] Signum proficientis hoc est:
neminem vituperat, neminem laudat, de nemine queritur, neminem accusat, nihil
de se ipso dicit, ceu si sit aliquis aut aliquid sciat; cum in re quapiam aut
impeditur aut prohibetur, se ipsum accusat; et si quis ipsum laudet, ridet
laudantem ipse secum; et si vituperet, non se expurgat. Degit autem instar
valetudinarii, cavens aliquid eorum quae sunt in se commovere, priusquam ad
soliditatem perveniat. [48, 3] Appetitum omnem a se ipso sustulit;
declinationem vero in ea tantum quae sunt contra naturam, eorum videlicet quae
sunt in nobis, transtulit. Conatu ad omnia remisse utitur. An stultus an rudis
dicatur, minime curat: utque uno explicem verbo, quasi adversarium se ipsum
observat et quasi insidiatorem.

LXIV. QUOD VERBA PROPTER OPERA.
[49] Cum quis ideo gloriatur quod Chrysippi sententias interpretatur, dicat
ipse secum: nisi operte Chrysippus scripsisset, nequaquam haberem unde
gloriarer. [Simpl. p. 134, 13-21] Sed scripsit Chrysippus non ut quis eum
interpretaretur, sed ut secundum se operaretur. Si ergo scriptis utar, tum
eorum bonum fuero consecutus: si autem interpretantem admirer aut etiam ipse
interpretari possim, grammaticum, non philosophum admirer aut agam. [Simpl. p.
134, 27- 31] Quid autem prodest medicamenta quaedam invenisse descripta eaque
intelligere atque aliis tradere, ipsummet aegrotantem minime eis uti?

LXV. QUOD IN HIS PERSEVERANDUM.
[50] In proposito perseverandum velut in lege est. Persta igitur, velut, si
haec transcendas, impius sis futurus. Quod si quis de te dixerit, ne cura: id
enim tuum non est.

LXVI. QUOD SUPERSEDENDUM NON EST, SED QUAM PRIMUM AD HAEC INCUMBENDUM.
[51, 1] Quo te usque differs ut iam te aliquando dignum his quae optima sunt
putes, neque usquam transgredi haec statuas? Quod si diem de die termino
adicias, [Simpl. p. 135, 24] non proficis, sed deficis. [ibid. p. 135, 31
sgg.] Iam nunc igitur assuesce, ut tanquam perfectus vivas, omnibusque quae
accidant recte utaris. Et quacunque in re arbitrare propositum tibi certamen,
neque ullum diem negligas: quo enim die non proficis, deficis. [ibid. p. 136,
8 sgg.] Hoc igitur pacto Socrates virorum omnium sapientissimus evasit: quod
si ipse nondum es Socrates, at vivere debes ut qui Socrates velis esse.

LXVII. TRES LOCI IN PHILOSOPHIA EORUMQUE INTER SE ORDO.
[52, 1] Primus ac maxime necessarius locus est in philosophia qui ad usum
speculationum pertinet: velut est non mentiri. Secundus, qui ad
demonstrationes: velut est cur mentiri non oporteat. Tertius, qui ad eas
confirmandas et perspiciendas spectat: hoc est, quo pacto et unde demonstrare
id possimus verum esse aut falsum. [52, 2] Igitur tertius quidem locus
necessarius est ob secundum, secundus vero ob primum; maxime omnium
necessarius, et in quo quiescere oporteat, primus est. Nos vero contra
facimus: tertio enim loco immoramur inque eo omne nostrum studium conterimus.

LXVIII. TRES ANTIQUORUM SENTENTIAE IN PROMPTU HABENDAE, QUARUM PRIMA
CLEANTHIS, EURIPIDIS SECUNDA, TERTIA PLATONIS EST.
[53, 1] Semper haec in promptu habenda. [Simpl. p. 137, 26-28] Primum: si
renitor, malus ero, gemensque ac plorans sequar. [ibid. p. 137, 40-44]
Secundum: necessitas omnia sursum versus ad divinam causam ducit, volentia et
invita. Eam qui laetus sequitur, is vere est sapiens. [ibid. p. 137, 48- 49]
Sed et tertium: o Criton, si ita diis placet, ita fiat. [ibid. p. 138, 6-7 vel
Ench. 53, 4] Me vero Anytus et Melitus interimere quidem possunt, laedere
autem non possunt.

FINIS.

