Titolo: Catilinarie (quarta)
Autore: Marco Tullio Cicerone
VERSIONE ELETTRONICA CURATA DALLA GEORGE MASON UNIVERSIYY
ADATTATO ALLA LETTURA PER I NON VEDENTI DA AMEDEO MARCHINI

MARCIS TULLI CICERONIS IN L. CATILINAM ORATIO QUARTA
HABITA IN SENATU
(Per spostarsi pi agevolmente, sulle 24 parti che compongono il presente
testo, usare l'opzione cerca del menu, digitando, fra virgole il numero,
esempio: ,90,)


,1,  Video, patres conscripti, in me omnium vestrum ora atque
oculos esse conversos, video vos non solunn de vestro ac rei
publicae, verum etiam, si id depulsum sit, de meo periculo esse
sollicitos. Est mihi iucunda in malis et grata in dolore vestra
erga me voluntas, sed eam, per deos inmortales, deponite atque
obliti salutis meae de vobis ac de vestris liberis cogitate. Mihi
si haec condicio consulatus data est, ut omnis acerbitates,
onunis dolores cruciatusque perferrem, feram non solum fortiter,
verum etiam lubenter, dum modo meis laboribus vobis populoque
Romano dignitas salusque pariatur.

,2,  Ego sum ille consul, patres conscripti, cui non forum, iu quo omnis
aequitas continetur, non campus consularibus auspiciis consecratus, non
curia, summum auxilium omnium gentium, non domus, commune
perfugium, non lectus ad quietem datus, non denique haec sedes
honoris (sella curulis( umquam vacua mortis periculo atque
insidiis fuit. Ego multa tacui, multa pertuli, multa concessi,
multa meo quodam dolore in vestro timore sanavi. Nunc si hunc
exitum consulatus mei di inmortales esse voluerunt, ut vos
populumque Romanum ex caede miserrima, coniuges liberosque
vestros virginesque Vestales ex acerbissima vexatione, templa
atque delubra, hanc pulcherrimam patriam omnium nostrum ex
foedissima flamma, totam Italiam ex bello et vastitate eriperem,
quaecumque mihi uni proponetur fortuna, subeatur. Etenim, si P.
Lentulus suum nomen inductus a vatibus fatale ad perniciem rei
publicae fore putavit, cur ego non laeter meum consulatum ad
salutem populi Romani prope fatalem extitisse?

,3,  Quare, patres conscripti, consulite vobis, prospicite patriae,
conservate vos, coniuges, liberos fortunasque vestras, populi Romani nomen
salutemque defendite; mihi parcere ac de me cogitare desinite.
Nam primum debeo sperare omnis deos, qui huic urbi praesident,
pro eo mihi, ac mereor, relaturos esse gratiam; deinde, si quid
obtigerit, aequo animo paratoque moriar. Nam neque turpis mors
forti viro potest accidere neque immatura consulari nec misera
sapienti. Nec tamen ego sum ille ferreus, qui fratris carissimi
atque amantissimi praesentis maerore non movear horumque omnium
lacrumis, a quibus me circumsessum videtis Neque meam mentem non
domum saepe revocat exanimata uxor et abiecta metu filia et
parvulus filius quem mihi videtur amplecti res publica tamquam ob
sidem consulatus mei, neque ille, qui expectans huius exitum diei
stat in conspectu meo, gener. Moveo his rebus omnibus, sed in eam
partem, uti salvi sint vobiscum omnes, etiamsi me vis aliqua
oppresserit, potius, quam et illi et nos una rei publicae peste pereamus.

,4,  Quare, patres conscripti, incumbite ad salutem rei
publicae, circumspicite omnes procellas, quae inpendent, nisi
providetis. Non Ti. Gracchus, quod iterum tribunus plebis fieri
voluit, non C. Gracchus, quod agrarios concitare conatus est, non
L. Saturninus, quod C. Memmium occidit, in discrimen aliquod
atque in vestrae severitatis iudicium adduciturtenentur ii, qui
ad urbis incendium, ad vestram omnium caedem, ad Catilinam
accipiendum Romae restiterunt, tenentur litterae, signa, manus,
denique unius cuiusque confessio; sollicitantur Allobroges,
servitia excitantur, Catilina accersitur; id est initum
consilium, ut interfectis omnibus nemo ne ad deplorandum quidem
populi Romani nomen atque ad lamentandam tanti imperii calamitatem
relinquatur.

,5,  Haec omnia indices detulerunt, rei confessi sunt, vos multis iam
iudiciis iudicavistis, primum quod mihi gratias egistis singu laribus
verbis et mea virtute atque diligentia perditorum hominum coniurationem
patefactam esse decrevistis, deinde quod P. Lentulum se abdicare praetura
coegistis, tum quod eum et ceteros, de quibus iudicastis, in
custodiam dandos censuistis, maximeque quod meo nomine
supplicationem decrevistis, qui honos togato habitus ante me est
nemini; postremo hesterno die praemia legatis Allobrogum Titoque
Volturcio dedistis amplissima. Quae sunt omnia eius modi, ut ii,
qui in custodiam nominatim dati sunt, sine ulla dubitatione a
vobis damnati esse videantur.

,6,  Sed ego institui referre ad vos, patres conscripti, tamquam
integrum, et de facto quid iudicetis, et de poena quid censeatis.
Illa praedicam, quae sunt consulis. Ego magnum in re publica
versari furorem et nova quaedam misceri et concitari mala iam
pridem videbam, sed hanc tantam, tam exitiosam haberi
coniurationem a civibus numquam putavi. Nunc quicquid est,
quocumque vestrae mentes inclinant atque sententiae, statuendum
vobis ante noctem est. Quantum facinus ad vos delatum sit,
videtis. Huic si paucos putatis adfines esse, vehementer erratis.
Latius opinione disseminatum est hoc malum; manavit non solum per
Italiam, verum etiam transcendit Alpes et obscure serpens multas
iam provincias occupavit. Id opprimi sustentando aut prolatando
nullo pacto potest; quacumque ratione placet, celeriter vobis
vindicandum est.

,7,  Video duas adhuc esse sententias, unam D. Silani, qui censet
eos, qui haec delere conati sunt, morte esse multandos, alteram
C. Caesaris, qui mortis poenam removet, ceterorum suppliciorum
omnis acerbitates amplectitur. Uterque et pro sua dignitate et
pro rerum magnitudine in summa severitate versatur. Alter eos,
qui nos omnis (, qui populum Romanum( vita privare conati sunt,
qui delere imperium, qui populi Romani nomen extinguere, punctum
temporis frui vita et hoc communi spiritu non putat oportere
atque hoc genus poenae saepe in inprobos civis in hac re publica
esse usurpatum recordatur. Alter intellegit mortem ab dis
inmortalibus non esse supplicii causa constitutam, sed aut
necessitatem naturae aut laborum ac miseriarum quietem esse.
Itaque eam sapientes numquam inviti, fortes saepe etiam lubenter
oppetiverunt. Vincula vero, et ea sempiterna, certe ad singularem
poenam nefarii sceleris inventa sunt. Municipiis dispertiri
iubet. Habere videtur ista res iniquitatem, si imperare velis,
difficultatem, si rogare. Decernatur tamen, si placet.

,8,  Ego enim suscipiam et, ut spero, reperiam, qui id, quod salutis
omnium causa statueritis, non putent esse suae dignitatis
recusare. Adiungit gravem poenam municipiis, si quis eorum
vincula ruperit; horribiles cnstodias circumdat et dignas scelere
hominum perditorum; sancit, ne quis eorum poenam, quos condemnat,
aut per senatum aut per populum levare possit; eripit etiam spem,
quae sola homines in miseriis consolari solet. Bona praeterea
publicari iubet, vitam solam relinquit nefariis hominibus; quam
si eripuisset, multos una dolores animi atque corporis et omnis
scelerum poenas ademisset. Itaque ut aliqua in vita formido
inprobis esset posita apud inferos eius modi quaedam illi antiqui
supplicia impiis constituta esse voluerunt, quod videlicet
intellegebant his remotis non esse mortem ipsam pertimescendam.

,9,  Nunc, patres conscripti, ego mea video quid intersit. Si
eritis secuti sententiam C. Caesaris, quoniam hanc is in re
publica viam, quae popularis habetur, secutus est, fortasse minus
erunt hoc auctore et cognitore huiusce sententiae mihi populares
impetus pertimescendi; sin illam alteram, nescio an amplius mihi
negotii contrahatur. Sed tamen meorum periculorum rationes
utilitas rei publicae vincat. Habemus enim a Caesare, sicut
ipsius dignitas et maiorum eius amplitudo postulabat, sententiam
tamquam obsidem perpetuae in rem publicam voluntatis. Intellectum
est, quid interesset inter levitatem contionatorum et animum vere
popularem saluti populi consulentem.

,10,  Video de istis, qui se populares haberi volunt, abesse non neminem,
ne de capite videlicet civium Romanorum sententiam ferat. Is et nudius
tertius in custodiam cives Romanos dedit et supplicationem mihi decrevit
et indices hesterno die maximis praemiis adfecit. Iam hoc nemini
dubium est qui reo custodiam, quaesitori gratulationem, indici
praemium decrerit, quid de tota re et causa iudicarit. At vero C.
Caesar intellegit legem Semproniam esse de civibus Romanis
constitutam; qui autem rei publicae sit hostis, eum civem esse
nullo modo posse; denique ipsum latorem Semproniae legis iniussu
populi poenas rei publicae dependisse. Idem ipsum Lentulum,
largitorem et prodigum, non putat, cum de pernicie populi Romani,
exitio huius urbis tam acerbe, tam crudeliter cogitarit, etiam
appellari posse popularem. Itaque homo mitissimus atque
lenissimus non dubitat P. Lentulum aeternis tenebris vinculisque
mandare et sancit in posterum, ne quis huius supplicio levando se
iactare et in pernicie populi Romani posthac popularis esse
possit. Adiungit etiam publicationem bonorum, ut omnis animi
cruciatus et corporis etiam egestas ac mendicitas consequatur.

,11,  Quam ob rem, sive hoc statueritis, dederitis mihi comitem ad
contionem populo carum atque iucundum, sive Silani sententiam
sequi malueritis, facile me atque vos a crudelitatis
vituperatione populo Romano purgabo atque obtinebo eam multo
leniorem fuisse. Quamquam, patres conscripti, quae potest esse in
tanti sceleris inmanitate punienda crudelitas? Ego enim de meo
sensu iudico. Nam ita mihi salva re publica vobiscum perfrui
liceat, ut ego, quod in hac causa vehementior sum, non atrocitate
animi moveor (quis enim est me mitior?), sed singulari quadam
humanitate et misericordia. Videor enim mihi videre hanc urbem,
lucem orbis terrarum atque arcem omnium gentium, subito uno
incendio concidentem, cerno animo sepulta in patria miseros atque
insepultos acervos civium, versatur mihi ante oculos aspectus
Cethegi et furor in vestra caede bacchantis.

,12,  Cum vero mihi proposui regnantem Lentulum, sicut ipse se ex fatis
sperasse confessus est, purpuratum esse huic Glabinium, cum exercitu
venisse Catilinam, tum lamentationem matrum familias, tum fugam
virginum atque puerorum ac vexationem virginum Vestalium
perhorresco et, quia mihi vellementer haec videntur misera atque
miseranda, idcirco in eos, qui ea perlicere voluerunt, me severum
vehementemque praebeo. Etenim quaero, si quis pater familias
liberis suis a servo interfectis, uxore occisa, incensa domo
supplicium de servo non quam acerbissumum sumpserit, utrum is
clemens ac misericors an inhumanissimus et crudelissimus esse
videatur. Mihi vero inportunus ac ferreus, qui non dolore et
cruciatu nocentis suum dolorem cruciatumque lenierit. Sic nos in
his hominibus, qui nos, qui coniuges, qui liberos nostros
trucidare voluerunt, qui singulas unius cuiusque nostrum domos et
hoc universum rei publicae domicilium delere conati sunt, qui id
egerunt, ut gentem Allobrogum in vestigiis huius urbis atque in
einere deflagrati imperii collocarent, si vehementissimi
fuerimus, misericordes habebimur; sin remissiores esse
voluerimus, summae nobis crudelitatis in patriae civiumque
pernicie fama subeunda est.

,13,  Nisi vero cuipiam L. Caesar, vir fortissimus et amantissimus rei
publicae, crudelior nudius tertius visus est, cum sororis suae, feminae
lectissimae, virum praesentem et audientem vita privandum esse dixit, cum
avum suum iussu consulis interfectum filiumque eius inpuberem legatum a
patre missum in carcere necatum esse dixit. Quorum quod simile
factum, quod initum delendae rei publicae consilium? Largitionis
voluntas tum in re publica versata est et partium quaedam
contentio. Atque illo tempore huius avus Lentuli, vir
clarissimus, armatus Gracchum est persecutus. Ille etiam grave
tum vulnus accepit, ne quid de summa re publica deminueretur; hic
ad evertenda rei publicae fundamenta Gallos accersit, servitia
concitat, Catilinam vocat, adtribuit nos trucidandos Cethego et
ceteros civis interficiendos Gfabinio, urbem inflammandam Cassio,
totam Italiam vastandam diri piendamque Catilinae. Vereamini
censeo, ne in hoc scelere tam immani ac nefando nimis aliquid
severe statuisse videamini; multo magis est verendum, ne
remissione poenas crudeles in patriam quam ne severitate
animadversionis nimis vehementes in acerbissimos hostis fuisse videamur.

,14,  Sed ea, quae exaudio, patres conscripti, dissimulare non
possum. Iaciuntur enim voces, quae perveniunt ad auris meas
eorum, qui vereri videntur, ut habeam satis praesidii ad ea, quae
vos statueritis hodierno die, transigunda. Omnia et provisa et
parata et constituta sunt, patres conscripti, cum mea summa cura
atque diligentia, tum etiam multo maiore populi Romani ad summum
imperium retinendum et ad communes fortunas conservandas
voluntate. Omnes adsunt omnium ordinum homines, omnium generum,
omnium denique aetatum; plenum est forum, plena templa circum
forum, pleni omnes aditus huius templi ac loci. Causa est enim
post urbem conditam haec inventa sola, in qua omnes sentirent
unum atque idem praeter eos, qui cum sibi viderent esse
pereundum, cum omnibus potius quam soli perire voluerunt.

,15,  Hosce ego homines excipio et secerno lubenter neque in inproborum
civium, sed in acerbissimorum hostium numero habendos puto.
Ceteri vero, di inmortales! qua frequentia, quo studio, qua
virtute ad communem salutem dignitatemque consentiunt! Quid ego
hic equites Romanos commemorem? qui vobis ita summam ordinis
consiliique concedunt, ut vobiscum de amore rei publicae certent;
quos ex multorum annorum dissensione huius ordinis ad societatem
concordiamque revocatos hodiernus dies vobiscum atque haec causa
coniungit. Quam si coniunctionem in consulatu confirmatam meo
perpetuam in re publica tenuerimus, confirmo vobis nullum posthac
malum civile ac domesticum ad ullam rei publicae partem esse
venturum. Pari studio defendundae rei publicae convenisse video
tribunos aerarios, fortissimos viros; scribas item universos,
quos cum casu hic dies ad aerarium frequentasset, video ab
expectatione sortis ad salutem com munem esse conversos.

,16,  Omnis ingenuorum adest multitudo, etiam tenuissimorum. Quis est
enim, cui non haec templa, aspectus urbis, possessio libertatis,
lux denique haec ipsa et (hoc( commune patriae solum cum sit
carum, tum vero dulce atque iucundum? Operae pretium est, patres
conscripti, libertinorum hominum studia cognoscere, qui sua
virtute fortunam huius civitatis consecuti vere hanc suam esse
patriam iudicant, quam quidam hic nati, et summo nati loco, non
patriam suam, sed urbem hostium esse iudicaverunt. Sed quid ego
hosce homines ordinesque commemoro, quos privatae fortunae, quos
communis res publica, quos denique libertas, ea quae dulcissima
est, ad salutem patriae defendendam excitavit? Servus est nemo,
qui modo tolerabili condicione sit servitutis, qui non audaciam
civium perhorrescat, qui non haec stare cupiat, qui non (tantum(,
quantum audet et quantum potest, conferat ad communem salutem, voluntatis.

,17,  Quare si quem vestrum forte commovet hoc, quod
auditum est, lenonem quendam Lentuli concursare circum tabernas,
pretio sperare sollicitari posse animos egentium atque
imperitorum, est id quidem coeptum atque temptatum, sed nulli
sunt inventi tam aut fortuna miseri aut voluntate perditi, qui
non illum ipsum sellae atque operis et quaestus cotidiani locum,
qui non cubile ac lectulum suum, qui denique non cursum hunc
otiosum vitac suae salvum esse velint. Multo vero maxima pars
eorum, qui in tabernis sunt, immo vero (id enim potius est
dicendum) genus hoc universum amantissimum est otii. Etenim omne
instrumentum, omnis opera atque quaestus sequentia civium
sustentatur, alitur otio; quorum si quaestus occlusis tabernis
minui solet, quid tandem incensis futurum fuit?

,18,  Quae cum ita sint, patres conscripti, vobis populi Romani
praesidia non desunt; vos ne populo Romano deesse videamini,
providete. Habetis consulem ex plurimis periculis et insidiis
atque ex media morte non ad vitam suam, sed ad salutem vestram
reservatum. Omnes ordines ad conservandam rem publicam mente,
voluntate, studio, virtute, voce consentiunt. Obsessa facibus et
telis impiae coniurationis vobis supplex manus tendit patria
communis, vobis se, vobis vitam omnium civium, vobis arcem et
Capitolium, vobis aras Penatium, vobis illum ignem Vestae
sempiternum, vobis omnium deorum templa atque delubra, vobis
muros atque urbis tecta commendat. Praeterea de vestra vita, de
coniugum vestrarum atque liberorum anima, de fortunis omuium, de
sedibus, de focis vestris hodierno die vobis iudicandum est.

,19, Habetis ducem memorem vestri, oblitum sui, quae non semper
facultas datur, habetis omnis ordines, omnis homines, universum
populum Romanum, id quod in civili causa hodierno die primum
videmus, unum atque idem sentientem. Cogitate, quantis laboribus
fundatum imperium, quanta virtute stabilitam libertatem, quanta
deorum benignitate auctas exaggeratasque fortunas una nox paene
delerit. Id ne umquam posthac non modo (non( confici, sed ne
cogitari quidem possit a civibus, hodierno die providendum est.
Atque haec, non ut vos, qui mihi studio paene praecurritis,
excitarem, locutus sum, sed ut mea vox, quae debet esse in re
publica princeps, officio functa consulari videretur.

,20,  Nunc, antequam ad sententiam redeo, de me pauca dicam. Ego,
quanta manus est coniuratorum, quam videtis esse permagnam,
tantam me inimicorum multitudinem suscepisse video; sed eam esse
iudico turpem et infirmam et (contemptam et( abiectam. Quodsi
aliquando alicuius furore et scelere concitata manus ista plus
valuerit quam vestra ac rei publicae dignitas, me tamen meorum
factorum atque consiliorum numquam, patres conscripti,
paenitebit. Etenim mors, quam illi (mihi( fortasse minitantur,
omnibus est parata; vitae tantam laudem, quanta vos me vestris
decretis honestastis, nemo est adsecutus. Ceteris enim bene
gesta, mihi uni conservata re publica gratulationem decrevistis.

,21,  Sit Scipio clarus ille, cuius consilio atque virtute
Hannibal in Africam redire atque (ex( Italia decedere coactus
est, ornetur alter eximia laude Africanus, qui duas urbes huic
imperio infestissimas, Carthaginem Numantiamque, delevit,
habeatur vir egregius Paulus ille, cuius currum rex potentissimus
quondam et no bilissimus Perses honestavit, sit aeterna gloria
Marius, qui bis Italiam obsidione et metu servitutis liberavit,
anteponatur omnibus Pompeius, cuius res gestae atque virtutes
isdem quibus solis cursus regionibus ac terminis continentur;
erit profecto inter horum laudes aliquid loci nostrae gloriae,
nisi forte maius est patefacere nobis provincias, quo exire
possimus, quam curare, ut etiam illi, qui absunt, habeant, quo
victores revertantur.

,22,  Quamquam est uno loco condicio melior externae victoriae quam
domesticae, quod hostes alienigenae aut oppressi serviunt aut recepti
(in amicitiam( beneficio se obligatos putant; qui autem ex numero civium
dementia aliqua depravati hostes patriae semel esse coeperunt, eos cum a
pernicie rei publicae reppuleris, nec vi coercere nec beneficio placare
possis. Quare mihi cum perditis civibus aeternum bellum susceptum
esse video. Id ego vestro bonorumque omnium auxilio memoriaque
tantorum periculorum, quae non modo in hoc populo, qui servatus
est, sed in omnium gentium sermonibus ac mentibus semper
haerebit, a me atque a meis facile propulsari posse confido.
Neque ulla profecto tanta vis reperietur, quae coniunctionem
vestram equitumque Romanorum et tantam conspirationem bonorum
omnium confringere et labefactare possit.

,23,  Quae cum ita sint, pro imperio, pro exercitu, pro provincia,
quam neglexi, pro triumpho ceterisque laudis insignibus, quae
sunt a me propter urbis vestraeque salutis custodiam repudiata,
pro clientelis hospitiisque provincialibus, quae tamen urbanis
opibus non minore labore tueor quam comparo, pro his igitur
omnibus rebus, pro meis in vos singularibus studiis proque hac,
quam perspicitis, ad conservandam rem publicam diligentia nihil a
vobis nisi huius temporis totiusque mei consulatus memoriam
postulo; quae dunn erit in vestris fixa mentibus, tutissimo me
muro saeptum esse arbitrabor. Quodsi meam spem vis inproborum
fefellerit atque superaverit, commendo vobis parvum meum filium,
cui profecto satis erit praesidii non solum ad salutem, verum
etiam ad dignitatem, si eius, qui haec omnia suo solius periculo
conservarit, illum filium esse memineritis.

,24,  Quapropter de summa salute vestra populique Romani, de vestris
coniugibus ac liberis, de aris ac focis, de fanis atque templis de
totius urbis tectis ac sedibus, de imperio ac libertate, de salute
Italiae, de universa re publica decernite diligenter, ut instituistis, ac
fortiter. Habetis eum consulem, qui et parere vestris decretis
non dubitet et ea, quae statueritis, quoad vivet, defendere et
per se ipsum praestare possit.

