Titolo: Catilinaria (seconda)
Autore: Marco Tullio Cicerone
VERSIONE ELETTRONICA CURATA DALLA GEORGE MASON UNIVERSIYY
ADATTATO ALLA LETTURA PER I NON VEDENTI DA AMEDEO MARCHINI

MARCIS TULLI CICERONIS IN L. CATILINAM ORATIO SECUNDA
HABITA AD POPULUM
(Per spostarsi pi agevolmente, sulle 29 parti che compongono il presente
testo, usare l'opzione cerca del menu, digitando, fra virgole il numero,
esempio: ,90,)


,1,  Tandem aliquando, Quirites, L. Catilinam furentem audacia,
scelus anhelantem, pestem patriae nefarie molientem, vobis atque
huic urbi ferro flammaque minitantem ex urbe vel eiecimus vel
emisimus vel ipsum egredientem verbis prosecuti sumus. Abiit,
excessit, evasit, erupit. Nulla iam pernicies a monstro illo
atque prodigio moenibus ipsis intra moenia comparabitur. Atque
hunc quidem unum huius belli domestici ducem sine controversia
vicimus. Non enim iam inter latera nostra sica illa versabitur,
non in campo, non in foro, non in curia, non denique intra
domesticos parietes pertimescemus. Loco ille motus est, cum est
ex urbe depulsus. Palam iam cum hoste nullo inpediente bellum
iustum geremus. Sine dubio perdidimus hominem magnificeque
vicimus, cum illum ex occultis insidiis in apertum latrocinium
coniecimus.

,2,  Quod vero non cruentum mucronem, ut voluit,
extulit, quod vivis nobis egressus est, quod ei ferrum e manibus
extorsimus, quod incolumes cives, quod stantem urbem reliquit,
quanto tandem illum maerore esse adflictum et profligatum
putatis? Iacet ille nunc prostratus, Quirites, et se perculsum
atque abiectum esse sentit et retorquet oculos profecto saepe ad
hanc urbem, quam e suis faucibus ereptam esse luget; quae quidem
mihi laetari videtur, quod tantam pestem evomuerit forasque
proiecerit.

,3,  Ac si quis est talis, quales esse omnes oportebat, qui in hoc
ipso, in quo exultat et triumphat oratio mea, me vehementer
accuset, quod tam capitalem hostem non comprehenderim potius quam
emiserim, non est ista mea culpa, Quirites, sed temporum.
Interfectum esse L. Catilinam et gravissimo supplicio adfectum
iam pridem oportebat, idque a me et mos maiorum et huius imperii
severitas et res publica postulabat. Sed quam multos fuisse
putatis, qui, quae ego deferrem, non crederent, (quam multos, qui
propter stultitiam non putarent,) quam multos, qui etiam
defenderent (,quam multos, qui propter improbitatem faverent)!
Ac, si illo sublato depelli a vobis omne periculum iudicarem, iam
pridem ego L. Catilinam non modo invidiae meae, verum etiam vitae
periculo sustulissem.

,4,  Sed cum viderem, ne vobis quidem omnibus re etiam tum probata si
illum, ut erat meritus, morte multassem, fore ut eius socios invidia
oppressus persequi non possem, rem huc deduxi, ut tum palam pugnare
possetis, cum hostem aperte videretis. Quem quidem ego hostem, Quirites,
quam vehementer foris esse timendum putem, licet hinc intellegatis,
quod etiam illud moleste fero, quod ex urbe parum comitatus
exierit. Utinam ille omnis secum suas copias eduxisset! Tongilium
mihi eduxit, quem amare in praetexta coeperat, Publicium et
Minucium, quorum aes alienum contractum in popina nullum rei
publicae motum adferre poterat; reliquit quos viros, quanto aere
alieno, quam valentis, quam nobilis!

,5,  Itaque ego illum exercitum prae Gallicanis legionibus et hoc dilectu,
quem in agro Piceno et Gallico Q. Metellus habuit, et his copiis, quae a
nobis cotidie comparantur, magno opere contemno collectum ex senibus
desperatis, ex agresti luxuria, ex rusticis decoctoribus, ex iis,
qui vadimonia deserere quam illum exercitum maluerunt; quibus ego
non modo si aciem exercitus nostri, verum etiam si edictum
praetoris ostendero, concident. Hos, quos video volitare in foro,
quos stare ad curiam, quos etiam in senatum venire, qui nitent
unguentis, qui fulgent purpura, mallem secum suos milites
eduxisset; qui si hic permanent, mementote non tam exercitum
illum esse nobis quam hos, qui exercitum deseruerunt,
pertimescendos. Atque hoc etiam sunt timendi magis, quod, quid
cogitent, me scire sentiunt neque tamen permoventur.

,6,  Video, cui sit Apulia adtributa, quis habeat Etruriam, quis agrum
Picenum, quis Gallicum, quis sibi has urbanas insidias caedis
atque incendiorum depoposcerit. Omnia superioris noctis consilia
ad me perlata esse sentiunt; patefeci in senatu hesterno die;
Catilina ipse pertimuit, profugit; hi quid expectant? Ne illi
vehementer errant, si illam meam pristinam lenitatem perpetuam
sperant futuram.
Quod expectavi, iam sum adsecutus, ut vos omnes factam esse
aperte coniurationem contra rem publicam videretis; nisi vero si
quis est, qui Catilinae similis cum Catilina sentire non putet.
Non est iam lenitati locus; severitatem res ipsa flagitat. Unum
etiam nunc concedam: exeant, proficiscantur, ne patiantur
desiderio sui Catilinam miserum tabescere. Demonstrabo iter:
Aurelia via profectus est; si accelerare volent, ad vesperam
consequentur.

,7,  O fortunatam rem publicam, si quidem hanc
sentinam urbis eiecerit! Uno mehercule Catilina exhausto levata
mihi et recreata res publica videtur. Quid enim mali aut sceleris
fingi aut cogitari potest, quod non ille conceperit? quis tota
Italia veneficus, quis gladiator, quis latro, quis sicarius, quis
parricida, quis testamentorum subiector, quis circumscriptor,
quis ganeo, quis nepos, quis adulter, quae mulier infamis, quis
corruptor iuventutis, quis corruptus, quis perditus inveniri
potest, qui se cum Catilina non familiarissime vixisse fateatur?
quae caedes per hosce annos sine illo facta est, quod nefarium
stuprum non per illum?

,8,  Iam vero quae tanta umquam in ullo (homine) iuventutis inlecebra
fuit, quanta in illo? qui alios ipse amabat turpissime, aliorum amori
flagitiosissime serviebat, aliis fructum lubidinum, aliis mortem parentum
non modo inpellendo, verum etiam adiuvando pollicebatur. Nunc vero quam
subito non solum ex urbe, verum etiam ex agris ingentem numerum
perditorum hominum collegerat! Nemo non modo Romae, sed (ne) ullo
in angulo totius Italiae oppressus aere alieno fuit, quem non ad
hoc incredibile sceleris foedus asciverit.

,9,  Atque ut eius diversa studia in dissimili ratione perspicere
possitis, nemo est in ludo gladiatorio paulo ad facinus audacior, qui
se non intimum Catilinae esse fateatur, nemo in scaena levior et nequior;
qui se non eiusdem prope sodalem fuisse commemoret. Atque idem tamen
stuprorum et scelerum exercitatione adsuefactus frigore et fame
et siti et vigiliis perferundis fortis ab istis praedicabatur,
cum industriae subsidia atque instrumenta virtutis in lubidine
audaciaque consumeret.

,10,  Hunc vero si secuti erunt sui comites, si ex urbe exierint
desperatorum hominum flagitiosi greges, o nos beatos, o rem publicam
fortunatam, o praeclaram laudem consulatus mei! Non enim iam sunt
mediocres hominum lubidines, non humanae ac tolerandae audaciae; nihil
cogitant nisi caedem, nisi incendia, nisi rapinas. Patrimonia sua
profuderunt, fortunas suas obligaverunt; res eos iam pridem
deseruit, fides nuper deficere coepit; eadem tamen illa, quae
erat in abundantia, lubido permanet. Quodsi in vino et alea
comissationes solum et scorta quaererent, essent illi quidem
desperandi, sed tamen essent ferendi; hoc vero quis ferre possit,
inertes homines fortissimis viris insidiari, stultissimos
prudentissimis, ebriosos sobriis, dormientis vigilantibus? qui
mihi accubantes in conviviis conplexi mulieres inpudicas vino
languidi, conferti cibo, sertis redimiti, unguentis obliti,
debilitati stupris eructant sermonibus suis caedem bonorum atque
urbis incendia.

,11,   Quibus ego confido impendere fatum aliquod,
et poenam iam diu improbitati, nequitiae, sceleri, libidini
debitam aut instare iam plane aut certe adpropinquare. Quos si
meus consulatus, quoniam sanare non potest, sustulerit, non breve
nescio quod tempus, sed multa saecula propagarit rei publicae.
Nulla est enim natio, quam pertimescamus, nullus rex, qui bellum
populo Romano facere possit. Omnia sunt externa unius virtute
terra marique pacata; domesticum bellum manet, intus insidiae
sunt, intus inclusum periculum est, intus est hostis. Cum luxuria
nobis, cum amentia, cum scelere certandum est. Huic ego me bello
ducem profiteor, Quirites; suscipio inimicitias hominum
perditorum; quae sanari poterunt, quacumque ratione sanabo, quae
resecanda erunt, non patiar ad perniciem civitatis manere.
Proinde aut exeant aut quiescant aut, si et in urbe et in eadem
mente permanent, ea, quae merentur, expectent.

,12,  At etiam sunt, qui dicant, Quirites, a me eiectum in exilium
esse Catilinam. Quod ego si verbo adsequi possem, istos ipsos
eicerem, qui haec locuntur. Homo enim videlicet timidus aut etiam
permodestus vocem consulis ferre non potuit; simul atque ire in
exilium iussus est, paruit, ivit. Hesterno die, Quirites, cum
domi meae paene interfectus essem, senatum in aedem Iovis
Statoris convocavi, rem omnem ad patres conscriptos detuli. Quo
cum Catilina venisset, quis eum senator appellavit, quis
salutavit, quis denique ita aspexit ut perditum civem ac non
potius ut inportunissimum hostem? Quin etiam principes eius
ordinis partem illam subselliorum, ad quam ille accesserat, nudam
atque inanem reliquerunt.

,13,  Hic ego vehemens ille consul, qui verbo civis in exilium eicio,
quaesivi a Catilina, in nocturno conventu apud M. Laecam fuisset necne.
Cum ille homo audacissimus conscientia convictus primo reticuisset,
patefeci cetera; quid ea nocte egisset, (ubi fuisset,) quid in proximam
constituisset, quem ad modum esset ei ratio totius belli descripta, edocui. Cum
haesitaret, cum teneretur, quaesivi, quid dubitaret proficisci
eo, quo iam pridem pararet, cum arma, cum secures, cum fasces,
cum tubas, cum signa militaria, cum aquilam illam argenteam, cui
ille etiam sacrarium (scelerum) domi suae fecerat, scirem esse
praemissam.

,14,  In exilium eiciebam, quem iam ingressum esse in
bellum videbam? Etenim, credo, Manlius iste centurio, qui in agro
Faesulano castra posuit bellum populo Romano suo nomine indixit,
et illa castra nunc non Catilinam ducem expectant, et ille
eiectus in exilium se Massiliam, ut aiunt, non in haec castra
conferet.
O condicionem miseram non modo administrandae, verum etiam
conservandae rei publicae! Nunc si L. Catilina consiliis,
laboribus, periculis meis circumclusus ac debilitatus subito
pertimuerit, sententiam mutaverit, deseruerit suos, consilium
belli faciendi abiecerit et ex hoc cursu sceleris ac belli iter
ad fugam atque in exilium converterit, non ille a me spoliatus
armis audaciae, non obstupefactus ac perterritus mea diligentia,
non de spe conatuque depulsus sed indemnatus innocens in exilium
eiectus a consule vi et minis esse dicetur; et erunt, qui illum,
si hoc fecerit, non improbum, sed miserum, me non diligentissimum
consulem, sed crudelissimum tyrannum existimari velint!

,15,  Est mihi tanti, Quirites, huius invidiae falsae atque iniquae
tempestatem subire, dum modo a vobis huius horribilis belli ac
nefarii periculum depellatur. Dicatur sane eiectus esse a me, dum
modo eat in exilium. Sed, mihi credite, non est iturus. Numquam
ego ab dis inmortalibus optabo, Quirites, invidiae meae levandae
causa, ut L. Catilinam ducere exercitum hostium atque in armis
volitare audiatis, sed triduo tamen audietis; multoque magis
illud timeo, ne mihi sit invidiosum aliquando, quod illum
emiserim potius quam quod eiecerim. Sed cum sint homines, qui
illum, cum profectus sit, eiectum esse dicant, idem, si
interfectus esset, quid dicerent?

,16,  Quamquam isti, qui Catilinam Massiliam ire dictitant, non tam hoc
queruntur quam verentur. Nemo est istorum tam misericors, qui illum non ad
Manlium quam ad Massilienses ire malit. Ille autem, si mehercule
hoc, quod agit, numquam antea cogitasset, tamen latrocinantem se
interfici mallet quam exulem vivere. Nunc vero, cum ei nihil
adhuc praeter ipsius voluntatem cogitationemque acciderit, nisi
quod vivis nobis Roma profectus est, optemus potius, ut eat in
exilium, quam queramur.

,17,  Sed cur tam diu de uno hoste loquimur, et de eo hoste, qui
iam fatetur se esse hostem, et quem, quia, quod semper volui,
murus interest, non timeo; de his, qui dissimulant, qui Romae
remanent, qui nobiscum sunt, nihil dicimus? Quos quidem ego, si
ullo modo fieri possit, non tam ulcisci studeo quam sanare sibi
ipsos, placare rei publicae, neque, id quare fieri non possit, si
me audire volent, intellego. Exponam enim vobis, Quirites, ex
quibus generibus hominum istae copiae comparentur; deinde
singulis medicinam consilii atque orationis meae, si quam potero,
adferam.

,18,  Unum genus est eorum, qui magno in aere alieno
maiores etiam possessiones habent, quarum amore adducti dissolvi
nullo modo possunt. Horum hominum species est honestissima (sunt
enim locupletes), voluntas vero et causa inpudentissima. Tu
agris, tu aedificiis, tu argento, tu familia, tu rebus omnibus
ornatus et copiosus sis et dubites de possessione detrahere,
adquirere ad fidem? Quid enim expectas? bellum? Quid ergo? in
vastatione omnium tuas possessiones sacrosanctas futuras putas?
An tabulas novas? Errant, qui istas a Catilina expectant; meo
beneficio tabulae novae proferentur, verum auctionariae; neque
enim isti, qui possessiones habent, alia ratione ulla Salvi esse
possunt. Quod si maturius facere voluissent neque, id quod
stultissimum est, certare cum usuris fructibus praediorum, et
locupletioribus his et melioribus civibus uteremur. Sed hosce
homines minime puto pertimescendos, quod aut deduci de sententia
possunt aut, si permanebunt, magis mihi videntur vota facturi
contra rem publicam quam arma laturi.

,19,  Alterum genus est eorum, qui quamquam premuntur aere alieno,
dominationem tamen expectant, rerum potiri volunt, honores, quos quieta
re publica desperant, perturbata se consequi posse arbitrantur. Quibus hoc
praecipiendum videtur, unum Scilicet et idem quod reliquis
omnibus, ut desperent se id, quod conantur, consequi posse;
primum omnium me ipsum vigilare, adesse, providere rei publicae;
deinde magnos animos esse in bonis viris, magnam concordiam
(maxumam multitudinem), magnas praeterea militum copias; deos
denique inmortalis huic invicto populo, clarissimo imperio,
pulcherrimae urbi contra tantam vim sceleris praesentis auxilium
esse laturos. Quodsi iam sint id, quod summo furore cupiunt,
adepti, num illi in cinere urbis et in sanguine civium, quae
mente conscelerata ac nefaria concupiverunt, consules se aut
dictatores aut etiam reges sperant futuros? Non vident id se
cupere, quod si adepti sint, fugitivo alicui aut gladiatori
concedi sit necesse?

,20,  Tertium genus est aetate iam adfectum,
sed tamen exercitatione robustum; quo ex genere iste est Manlius,
cui nunc Catilina succedit. Hi sunt homines ex iis coloniis, quas
Sulla constituit; quas ego universas civium esse optimorum et
fortissimorum virorum sentio, sed tamen ii sunt coloni, qui se in
insperatis ac repentinis pecuniis sumptuosius insolentiusque
iactarunt. Hi dum aedificant tamquam beati, dum praediis lectis,
familiis magnis, conviviis apparatis delectantur, in tantum aes
alienum inciderunt, ut, si salvi esse velint, Sulla sit iis ab
inferis excitandus; qui etiam non nullos agrestis homines tenues
atque egentes in eandem illam spem rapinarum veterum impulerunt.
Quos ego utrosque in eodem genere praedatorum direptorumque pono,
sed eos hoc moneo, desinant furere ac proscriptiones et
dictaturas cogitare. Tantus enim illorum temporum dolor inustus
est civitati, ut iam ista non modo homines, sed ne pecudes quidem
mihi passurae esse videantur.

,21,  Quartum genus est sane varium et mixtum et turbulentum; qui iam
pridem premuntur, qui numquam emergunt, qui partim inertia, partim male
gerendo negotio, partim etiam sumptibus in vetere aere alieno vacillant,
qui vadimoniis, iudiciis, proscriptione bonorum defetigati permulti et
ex urbe et ex agris se in illa castra conferre dicuntur. Hosce ego non tam
milites acris quam infitiatores lentos esse arbitror. Qui homines
quam primum, si stare non possunt, corruant sed ita, ut non modo
civitas, sed ne vicini quidem proximi sentiant. Nam illud non
intellego, quam ob rem, si vivere honeste non possunt, perire
turpiter velint, aut cur minore dolore perituros se cum multis
quam si soli pereant, arbitrentur.

,22,  Quintum genus est parricidarum, sicariorum, denique omnium
facinerosorum. Quos ego a Catilina non revoco; nam neque ab eo divelli
possunt et pereant sane in latrocinio quoniam sunt ita multi, ut eos
carcer capere non possit. Postremum autem genus est non solum numero verum
etiam genere ipso atque vita, quod proprium Catilinae est, de
eius dilectu, immo vero de complexu eius ac sinu; quos pexo
capillo nitidos aut inberbis aut bene barbatos videtis, manicatis
et talaribus tunicis velis amictos, non togis; quorum omnis
industria vitae et vigilandi labor in antelucanis cenis
expromitur.

,23,  In his gregibus omnes aleatores, omnes adulteri,
omnes inpuri inpudicique versantur. Hi pueri tam lepidi ac
delicati non solum amare et amari neque saltare et cantare, sed
etiam sicas vibrare et spargere venena didicerunt. Qui nisi
exeunt, nisi pereunt, etiamsi Catilina perierit, scitote hoc in
re publica seminarium Catilinarum futurum. Verum tamen quid sibi
isti miseri volunt? num suas secum mulierculas sunt in castra
ducturi? Quem ad modum autem illis carere poterunt, his
praesertim iam noctibus? Quo autem pacto illi Appenninum atque
illas pruinas ac nives perferent? nisi idcirco se facilius hiemem
toleraturos putant, quod nudi in conviviis saltare didicerunt.

,24,  O bellum magno opere pertimescendum, cum hanc sit habiturus
Catilina scortorum cohortem praetoriam! Instruite nunc, Quirites,
contra has tam praeclaras Catilinae copias vestra praesidia
vestrosque exercitus. Et primum gladiatori illi confecto et
saucio consules imperatoresque vestros opponite; deinde contra
illam naufragorum eiectam ac debilitatam manum florem totius
Italiae ac robur educite. Iam vero urbes coloniarum ac
municipiorum respondebunt Catilinae tumulis silvestribus. Neque
ego ceteras copias, ornamenta, praesidia vestra cum illius
latronis inopia atque egestate conferre debeo.

,25, Sed si omissis his rebus, quibus nos suppeditamur, eget ille, senatu,
equitibus Romanis, urbe, aerario, vectigalibus, cuncta Italia,
provinciis omnibus, exteris nationibus, si his rebus omissis
causas ipsas, quae inter se confligunt, contendere velimus, ex eo
ipso, quam valde illi iaceant, intellegere possumus. Ex hac enim
parte pudor pugnat, illinc petulantia; hinc pudicitia, illinc
stuprum; hinc fides, illinc fraudatio; hinc pietas, illinc
scelus; hinc constantia, illinc furor; hinc honestas, illinc
turpitudo; hinc continentia, illinc lubido; denique aequitas,
temperantia, fortitudo, prudentia, virtutes omnes certant cum
iniquitate, luxuria, ignavia, temeritate, cum vitiis omnibus;
postremo copia cum egestate, bona ratio cum perdita, mens sana
cum amentia, bona denique spes cum omnium rerum desperatione
confligit. In eius modi certamine ac proelio nonne, si hominum
studia deficiant, di ipsi inmortales cogant ab his
praeclarissimis virtutibus tot et tanta vitia superari?

,26,  Quae cum ita sint, Quirites, vos, quem ad modum iam antea
dixi, vestra tecta vigiliis custodiisque defendite; mihi, ut urbi
sine vestro motu ac sine ullo tumultu satis esset praesidii,
consultum atque provisum est. Coloni omnes municipesque vestri
certiores a me facti de hac nocturna excursione Catilinae facile
urbes suas finesque defendent; gladiatores, quam sibi ille manum
certissimam fore putavit, quamquam animo meliore sunt quam pars
patriciorum, potestate tamen nostra continebuntur. Q. Metellus,
quem ego hoc prospiciens in agrum Gallicum Picenumque praemisi,
aut opprimet hominem aut eius omnis motus conatusque prohibebit.
Reliquis autem de rebus constituendis maturandis, agendis iam ad
senatum referemus, quem vocari videtis.

,27,  Nunc illos, qui in urbe remanserunt, atque adeo qui contra
urbis salutem omniumque vestrum in urbe a Catilina relicti sunt,
quamquam sunt hostes, tamen, quia (nati) sunt cives, monitos
etiam atque etiam volo. Mea lenitas adhuc si cui solutior visa
est, hoc expectavit, ut id, quod latebat, erumperet. Quod
reliquum est, iam non possum oblivisci meam hanc esse patriam, me
horum esse consulem, mihi aut cum his vivendum aut pro his esse
moriendum. Nullus est portis custos, nullus insidiator viae; si
qui exire volunt, conivere possum; qui vero se in urbe
commoverit, cuius ego non modo factum, sed inceptum ullum
conatumve contra patriam deprehendero, sentiet in hac urbe esse
consules vigilantis, esse egregios magistratus, esse fortem
senatum, esse arma, esse carcerem, quem vindicem nefariorum ac
manifestorum scelerum maiores nostri esse voluerunt.

,28,  Atque haec omnia sic agentur, Quirites, ut maxumae. res
minimo motu, pericula summa nullo tumultu, bellum intestinum ac
domesticum post hominum memoriam crudelissimum et maximum me uno
togato duce et imperatore sedetur. Quod ego sic administrabo,
Quirites, ut, si ullo modo fieri poterit, ne inprobus quidem
quisquam in hac urbe poenam sui sceleris sufferat. Sed si vis
manifestae audaciae, si inpendens patriae periculum me necessario
de hac animi lenitate deduxerit, illud profecto perficiam, quod
in tanto et tam insidioso bello vix optandum videtur, ut neque
bonus quisquam intereat paucorumque poena vos omnes salvi esse possitis.

,29,  Quae quidem ego neque mea prudentia neque humanis
consiliis fretus polliceor vobis, Quirites, sed multis et non
dubiis deorum inmortalium significationibus, quibus ego ducibus
in hanc spem sententiamque sum ingressus; qui iam non pro cul, ut
quondam Solebant, ab externo hoste atque longinquo, sed hic
praesentes suo numine atque auxilio sua templa atque urbis tecta
defendunt. Quos vos, Quirites, precari, venerari, implorare
debetis, ut, quam urbem pulcherrimam florentissimamque esse
voluerunt, hanc omnibus hostium copiis terra marique superatis a
perditissimorum civium nefario scelere defendant.


