Titolo: Commentariorum de Bello Gallico (libro settimo)
Autore: Caio Giulio Cesare
VERSIONE ELETTRONICA CURATA DALLA GEORGE MASON UNIVERSITY
ADATTATO ALLA LETTURA PER I NON VEDENTI DA AMEDEO MARCHINI
(Per spostarsi pi agevolmente sui 90 capitoli che compongono il settimo
libro, usare l'opzione cerca de menu, digitando il numero tra virgole,
esempio: ,92,)

Caius Iuli Caesaris - Commentariorum de Bello Gallico - Liber Septimus


,1,  Quieta Gallia Caesar, ut constituerat, in Italiam ad
conventus agendos proficiscitur. Ibi cognoscit de Clodii caede
(de) senatusque consulto certior factus, ut omnes iuniores
Italiae coniurarent, delectum tota provincia habere instituit.
Eae res in Galliam Transalpinam celeriter perferuntur. Addunt
ipsi et ad fingunt rumoribus Galli, quod res poscere videbatur,
retineri urbano motu Caesarem neque in tantis dissensionibus ad
exercitum venire posse. Hac impulsi occasione, qui iam ante se
populi Romani imperio subiectos dolerent liberius atque audacius
de bello consilia inire incipiunt. Indictis inter se principes
Galliae conciliis silvestribus ac remotis locis queruntur de
Acconis morte; posse hunc casum ad ipsos recidere demonstrant:
miserantur communem Galliae fortunam: omnibus pollicitationibus
ac praemius deposcunt qui belli initium faciant et sui capitis
periculo Galliam in libertatem vindicent. In primis rationem esse
habendam dicunt, priusquam eorum clandestina consilia efferantur,
ut Caesar ab exercitu intercludatur. Id esse facile, quod neque
legiones audeant absente imperatore ex hibernis egredi, neque
imperator sine praesidio ad legiones pervenire possit. Postremo
in acie praestare interfici quam non veterem belli gloriam
libertatemque quam a maioribus acce perint recuperare.

,2,  His rebus agitatis profitentur Carnutes se nullum periculum
communis salutis causa recusare principesque ex omnibus bellum
facturos pollicentur et, quoniam in praesentia obsidibus cavere
inter se non possint ne res efferatur, ut iureiurando ac fide
sanciatur, petunt, collatis militaribus signis, quo more eorum
gravissima caerimonia continetur, ne facto initio belli ab
reliquis deserantur. Tum collaudatis Carnutibus, dato iureiurando
ab omnibus qui aderant, tempore eius rei constituto ab concilio
disceditur.

,3,  Ubi ea dies venit, Carnutes Cotuato et Conconnetodumno
ducibus, desperatis hominibus, Cenabum signo dato concurrunt
civesque Romanos, qui negotiandi causa ibi constiterant, in his
Gaium Fufium Citam, honestum equitem Romanum, qui rei
frumentariae iussu Caesaris praeerat, interficiunt bonaque eorum
diripiunt. Celeriter ad omnes Galliae civitates fama perfertur.
Nam ubicumque maior atque illustrior incidit res, clamore per
agros regionesque significant; hunc alii deinceps excipiunt et
proximis tradunt, ut tum accidit. Nam quae Cenabi oriente sole
gesta essent, ante primam confectam vigiliam in finibus
Arvernorum audita sunt, quod spatium est milium passuum circiter
centum LX.

,4,  Simili ratione ibi Vercingetorix, Celtilli filius, Arveruus,
summae potentiae adulescens, cuius pater principatum Galliae
totius obtinuerat et ob eam causam, quod regnum appetebat, ab
civitate erat interfectus, convocatis suis clientibus facile
incendit. Cognito eius consilio ad arma concurritur. Prohibetur
ab Gobannitione, patruo suo, reliquisque principibus, qui hanc
temptandam fortunam non existimabant; expellitur ex oppido
Gergovia; non destitit tamen atque in agris habet dilectum
egentium ac perditorum. Hac coacta manu, quoscumque adit ex
civitate ad suam sententiam perducit; hortatur ut communis
libertatis causa arma capiant, magnisque coactis copiis
adversarios suos a quibus paulo ante erat eiectus expellit ex
civitate. Rex ab suis appellatur. Dimittit quoque versus
legationes; obtestatur ut in fide maneant. Celeriter sibi
Senones, Parisios, Pictones, Cadurcos, Turonos, Aulercos,
Lemovices, Andos reliquosque omnes qui Oceanum attingunt
adiungit: omnium consensu ad eum defertur imperium. Qua oblata
potestate omnibus his civitatibus obsides imperat, certum numerum
militum ad se celeriter adduci iubet, armorum quantum quaeque
civitas domi quodque ante tempus efficiat constituit; in primis
equitatui studet. Summae diligentiae summam imperi severitatem
addit; magnitudine supplici dubitantes cogit. Nam maiore commisso
delicto igni atque omnibus tormentis necat, leviore de causa
auribus desectis aut singulis effossis oculis domum remittit, ut
sint reliquis documento et magnitudine poenae perterreant alios.

,5,  His suppliciis celeriter coacto exercitu Lucterium Cadurcum,
summae hominem audaciae, cum parte copiarum in Rutenos mittit;
ipse in Bituriges proficiscitur. Eius adventu Bituriges ad
Aeduos, quorum erant in fide, legatos mittunt subsidium rogatum,
quo facilius hostium copias sustinere possint. Aedui de consilio
legatorum, quos Caesar ad exercitum reliquerat, copias equitatus
peditatusque subsidio Biturigibus mittunt. Qui cum ad flumen
Ligerim venissent, quod Bituriges ab Aeduis dividit, paucos dies
ibi morati neque flumen transire ausi domum revertuntur
legatisque nostris renuntiant se Biturigum perfidiam veritos
revertisse, quibus id consili fuisse cognoverint, ut, si flumen
transissent, una ex parte ipsi, altera Arverni se
circumsisterent. Id eane de causa, quam legatis pronuntiarunt, an
perfidia adducti fecerint, quod nihil nobis constat, non videtur
pro certo esse proponendum. Bituriges eorum discessu statim cum
Arvernis iunguntur.

,6,  His rebus in Italiam Caesari nuntiatis, cum iam ille urbanas
res virtute Cn. Pompei commodiorem in statum pervenisse
intellegeret, in Transalpinam Galliam profectus est. Eo cum
venisset, magna difficultate adficiebatur, qua ratione ad
exercitum pervenire posset. Nam si legiones in provinciam
arcesseret, se absente in itinere proelio dimicaturas
intellegebat; si ipse ad exercitum contenderet, ne eis quidem eo
tempore qui quieti viderentur suam salutem recte committi
videbat.

,7,  Interim Lucterius Cadurcus in Rutenos missus eam civitatem
Arvernis conciliat. Progressus in Nitiobriges et Gabalos ab
utrisque obsides accipit et magna coacta manu in provinciam
Narbonem versus eruptionem facere contendit. Qua re nuntiata
Caesar omnibus consiliis antevertendum existimavit, ut Narbonem
proficisceretur. Eo cum venisset, timentes confirmat, praesidia
in Rutenis provincialibus, Volcis Arecomicis, Tolosatibus
circumque Narbonem, quae loca hostibus erant finitima,
constituit; partem copiarum ex provincia supplementumque, quod ex
Italia adduxerat, in Helvios, qui fines Arvernorum contingunt,
convenire iubet.

,8,  His rebus comparatis, represso iam Lucterio et remoto, quod
intrare intra praesidia periculosum putabat, in Helvios
proficiscitur. Etsi mons Cevenna, qui Arvernos ab Helviis
discludit, durissimo tempore anni altissima nive iter impediebat,
tamen discussa nive sex in altitudinem pedum atque ita viis
patefactis summo militum sudore ad fines Arvernorum pervenit.
Quibus oppressis inopinantibus, quod se Cevenna ut muro munitos
existimabant, ac ne singulari quidem umquam homini eo tempore
anni semitae patuerant, equitibus imperat, ut quam latissime
possint vagentur et quam maximum hostibus terrorem inferant.
Celeriter haec fama ac nuntiis ad Vercingetorigem perferuntur;
quem perterriti omnes Arverni circumsistunt atque obsecrant, ut
suis fortunis consulat, neve ab hostibus diripiautur, praesertim
cum videat omne ad se bellum translatum. Quorum ille precibus per
motus castra ex Biturigibus movet in Arveruos versus.

,9,  At Caesar biduum in his locis moratus, quod haec de
Vercingetorige usu ventura opinione praeceperat, per causam
supplementi equitatusque cogendi ab exercitu discedit; Brutum
adulescentem his copiis praeficit; hunc monet, ut in omnes partes
equites quam latissime pervagentur: daturum se operam, ne longius
triduo ab castris absit. His constitutis rebus suis inopinantibus
quam maximis potest itineribus Viennam pervenit. Ibi nactus
recentem equitatum, quem multis ante diebus eo praemiserat, neque
diurno neque nocturno itinere intermisso per fines Aeduorum in
Lingones contendit, ubi duae legiones hiemabant, ut, si quid
etiam de sua salute ab Aeduis iniretur consili, celeritate
praecurreret. Eo cum pervenisset, ad reliquas legiones mittit
priusque omnes in unum locum cogit quam de eius adventu Arvernis
nuntiari posset. Hac re cognita Vercingetorix rursus in Bituriges
exercitum reducit atque inde profectus Gorgobinam, Boiorum
oppidum, quos ibi Helvetico proelio victos Caesar collocaverat
Aeduisque attribuerat, oppugnare instituit.

,10,  Magnam haec res Caesari difficultatem ad consilium capiendum
adferebat, si reliquam partem hiemis uno loco legiones
contineret, ne stipendiariis Aeduorum expugnatis cuncta Gallia
deficeret, quod nullum amicis in eo praesidium videretur positum
esse; si maturius ex hibernis educeret, ne ab re frumentaria
duris subvectionibus laboraret. Praestare visum est tamen omnis
difficultates perpeti, quam tanta contumelia accepta omnium
suorum voluntates alienare. Itaque cohortatus Aeduos de
supportando commeatu praemittit ad Boios qui de suo adventu
doceant hortenturque ut in fide maneant atque hostium impetum
magno animo sustineant. Duabus Agedinci legionibus atque
impedimentis totius exer citus relictis ad Boios proficiscitur.

,11,  Altero die cum ad oppidum Senonum Vellaunodunum venisset, ne
quem post se hostem relinqueret, quo expeditiore re frumentaria
uteretur, oppugnare instituit idque biduo circumvallavit; tertio
die missis ex oppido legatis de deditione arma conferri, iumenta
produci, sescentos obsides dari iubet. Ea qui conficeret, a.
Trebonium legatum relinquit. Ipse, ut quam primum iter faceret,
Cenabum Carnutum proficiscitur; qui tum primum allato nuntio de
oppugnatione Vellaunoduni, cum longius eam rem ductum iri
existimarent, praesidium Cenabi tuendi causa, quod eo mitterent,
comparabant. Huc biduo pervenit. Castris ante oppidum positis
diei tempore exclusus in posterum oppugnationem differt quaeque
ad eam rem usui sint militibus imperat et, quod oppidum Cenabum
pons fluminis Ligeris contingebat, veritus ne noctu ex oppido
profugerent, duas legiones in armis excubare iubet. Cenabenses
paulo ante mediam noctem silentio ex oppido egressi flumen
transire coeperunt. Qua re per exploratores nuntiata Caesar
legiones quas expeditas esse iusserat portis incensis intromittit
atque oppido potitur, perpaucis ex hostium numero desideratis
quin cuncti caperentur, quod pontis atque itinerum angustiae
multitudinis fugam intercluserant. Oppidum diripit atque
incendit, praedam militibus donat, exercitum Ligerem traducit
atque in Biturigum fines pervenit.

,12,  Vercingetorix, ubi de Caesaris adventu cognovit,
oppuguatione destitit atque obviam Caesari proficiscitur. Ille
oppidum Biturigum positum in via Noviodunum oppugnare
instituerat. Quo ex oppido cum legati ad eum venissent oratum ut
sibi ignosceret suaeque vitae consuleret, ut celeritate reliquas
res conficeret, qua pleraque erat consecutus, arma conferri,
equos produci, obsides dari iubet. Parte iam obsidum tradita, cum
reliqua administrarentur, centurionibus et paucis militibus
intromissis, qui arma iumentaque conquirerent, equitatus hostium
procul visus est, qui agmen Vercingetorigis antecesserat. Quem
simul atque oppidani conspexerunt atque in spem auxili venerunt,
clamore sublato arma capere, portas claudere, murum complere
coeperunt. Centuriones in oppido, cum ex significatione Gallorum
novi aliquid ab eis iniri consili intellexissent, gladiis
destrictis portas occupaverunt suosque omnes incolumes
receperunt.

,13,  Caesar ex castris equitatum educi iubet, proelium equestre
committit: laborantibus iam suis Germanos equites circiter CCCC
summittit, quos ab initio habere secum instituerat. Eorum impetum
Galli sustinere non potuerunt atque in fugam coniecti multis
amissis se ad agmen receperunt. Quibus profligatis rursus
oppidani perterriti comprehensos eos, quorum opera plebem
concitatam existimabant, ad Caesarem perduxerunt seseque ei
dediderunt. Quibus rebus confectis, Caesar ad oppidum Avaricum,
quod erat maximum munitissimumque in finibus Biturigum atque agri
fertilissima regione, profectus est, quod eo oppido recepto
civitatem Biturigum se in potestatem redacturum confidebat.

,14,  Vercingetorix tot continuis incommodis Vellaunoduni, Cenabi,
Novioduni acceptis suos ad concilium convocat. Docet longe alia
ratione esse bellum gerendum atque antea gestum sit. Omnibus
modis huic rei studendum, ut pabulatione et commeatu Romani
prohibeantur. Id esse facile, quod equitatu ipsi abundent et quod
anni tempore subleventur. Pabulum secari non posse; necessario
dispersos hostes ex aedificiis petere: hos omnes cotidie ab
equitibus deligi posse. Praeterea salutis causa rei familiaris
commoda neglegenda: vicos atque aedificia incendi oportere hoc
spatio ab via quoque versus, quo pabulandi causa adire posse
videantur. Harum ipsis rerum copiam suppetere, quod, quorum in
finibus bellum geratur, eorum opibus subleventur: Romanos aut
inopiam non laturos aut magno periculo longius ab castris
processuros; neque interesse, ipsosne interficiant,
impedimentisne exuant, quibus amissis bellum geri non possit.
Praeterea oppida incendi oportere, quae non munitione et loci
natura ab omni sint periculo tuta, neu suis sint ad detractandam
militiam receptacula neu Romanis proposita ad copiam commeatus
praedamque tollendam. Haec si gravia aut acerba videautur, multo
illa gravius aestimare, liberos, coniuges in servitutem abstrahi,
ipsos interfici; quae sit necesse accidere victis.

,15,  Omnium consensu hac sententia probata uno die amplius XX
urbes Biturigum iucenduntur. Hoc idem fit in reliquis
civitatibus: in omnibus partibus incendia conspiciuntur; quae
etsi magno cum dolore omnes ferebant, tamen hoc sibi solati
proponebant, quod se prope explorata victoria celeriter amissa
reciperaturos confidebant. Deliberatur de Avarico in communi
concilio, incendi placeret an defendi. Procumbunt omnibus Gallis
ad pedes Bituriges, ne pulcherrimam prope totius Galliae urbem,
quae praesidio et ornamento sit civitati, suis manibus succendere
cogerentur: facile se loci natura defensuros dicunt, quod prope
ex omnibus partibus flumine et palude circumdata unum habeat et
perangustum aditum. Datur petentibus venia dissuadente primo
Vercingetorige, post concedente et precibus ipsorum et
misericordia vulgi. Defensores oppido idonei deliguntur.

,16,  Vercingetorix minoribus Caesarem itineribus subsequitur et
locum castris deligit paludibus silvisque munitum ab Avarico
longe milia passuum XVI. Ibi per certos exploratores in singula
diei tempora quae ad Avaricum agerentur cognoscebat et quid fieri
vellet imperabat. Omnes nostras pabulationes frumentationesque
observabat dispersosque, cum longius necessario procederent,
adoriebatur magnoque incommodo adficiebat, etsi, quantum ratione
provideri poterat, ab nostris occurrebatur, ut incertis
temporibus diversisque itineribus iretur.

,17,  Castris ad eam partem oppidi positis Caesar, quae intermissa
(a) flumine et a paludibus aditum, ut supra diximus, angustum
habebat, aggerem apparare, vineas agere, turres duas constituere
coepit: nam circumvallare loci natura prohibebat. De re
frumentaria Boios atque Aeduos adhortari non destitit; quorum
alteri, quod nullo studio agebant, non multum adiuvabant, alteri
non magnis facultatibus, quod civitas erat exigua et infirma,
celeriter quod habuerunt consumpserunt. Summa difficultate rei
frumentariae adfecto exercitu tenuitate Boiorum, indiligentia
Aeduorum, incendiis aedificiorum, usque eo ut complures dies
frumento milites caruerint et pecore ex longinquioribus vicis
adacto extremam famem sustentarent, nulla tamen vox est ab eis
audita populi Romani maiestate et superioribus victoriis indigna.
Quin etiam Caesar cum in opere singulas legiones appellaret et,
si acerbius inopiam ferrent, se dimissurum oppugnationem diceret,
universi ab eo, ne id faceret, petebant: sic se complures anuos
illo imperante meruisse, ut nullam ignominiam acciperent, nusquam
infecta re discederent: hoc se ignominiae laturos loco, si
inceptam oppugnationem reliquissent: praestare omnes perferre
acerbitates, quam non civibus Romanis, qui Cenabi perfidia
Gallorum interissent, parentarent. Haec eadem centurionibus
tribunisque militum mandabant, ut per eos ad Caesarem
deferrentur.

,18,  Cum iam muro turres appropinquassent, ex captivis Caesar
cognovit Vercingetorigem consumpto pabulo castra movisse propius
Avaricum atque ipsum cum equitatu expeditisque, qui inter equites
proeliari consuessent, insidiarum causa eo profectum, quo nostros
postero die pabulatum venturos arbitraretur. Quibus rebus
cognitis media nocte silentio profectus ad hostium castra mane
pervenit. Illi celeriter per exploratores adventu Caesaris
cognito carros impedimentaque sua in artiores silvas abdiderunt,
copias omnes in loco edito atque aperto instruxerunt. Qua re
nuntiata Caesar celeriter sarcinas conferri, arma expediri
iussit.

,19,  Collis erat leniter ab infimo acclivis. Hunc ex omnibus fere
partibus palus difficilis atque impedita cingebat non latior
pedibus quinquaginta. Hoc se colle interruptis pontibus Galli
fiducia loci continebant generatimque distributi in civitates
omnia vada ac saltus eius paludis obtinebant sic animo parati,
ut, si eam paludem Romani perrumpere conarentur, haesitantes
premerent ex loco superiore; ut qui propinquitatem loci videret
paratos prope aequo Marte ad dimicandum existimaret, qui iniqui
tatem condicionis perspiceret inani simulatione sese ostentare
cognosceret. Indignantes milites Gaesar, quod conspectum suum
hostes perferre possent tantulo spatio interiecto, et signum
proeli exposcentes edocet, quanto detrimento et quot virorum
tortium morte necesse sit constare victoriam; quos cum sic animo
paratos videat, ut nullum pro sua laude periculum recusent,
summae se iniquitatis condemnari debere, nisi eorum vitam sua
salute habeat cariorem. Sic milites consolatus eodem die reducit
in castra reliquaque quae ad oppugnationem pertinebant oppidi
administrare instituit.

,20,  Vereingetorix, cum ad suos redisset, proditionis
insimulatus, quod castra propius Romanos movisset, quod cum omni
equitatu discessisset, quod sine imperio tantas copias
reliquisset, quod eius discessu Romani tanta opportunitate et
celeritate venissent: non haec omnia fortuito aut sine consilio
accidere potuisse; regnum illum Galliae malle Caesaris concessu
quam ipsorum habere beneficio--tali modo accusatus ad haec
respondit: Quod castra movisset, factum inopia pabuli etiam ipsis
hortantibus; quod propius Romanos accessisset, persuasum loci
opportunitate, qui se ipsum munitione defenderet: equitum vero
operam neque in loco palustri desiderari debuisse et illic fuisse
utilem, quo sint profecti. Summam imperi se consulto nulli
discedentem tradidisse, ne is multitudinis studio ad dimicandum
impelleretur; cui rei propter animi mollitiem studere omnes
videret, quod diutius laborem ferre non possent. Romani si casu
intervenerint, fortunae, si alicuius indicio vocati, huic
habendam gratiam, quod et paucitatem eorum ex loco superiore
cognoscere et virtutem despicere potuerint, qui dimicare non ausi
turpiter se in castra receperint. Imperium se ab Caesare per
proditionem nullum desiderare, quod habere victoria posset, quae
iam esset sibi atque omnibus Gallis explorata: quin etiam ipsis
remittere, si sibi magis honorem tribuere, quam ab se salutem
accipere videantur. "Haec ut intellegatis," inquit, "a me sincere
pronuntiari, audite Romauos milites." Producit servos, quos in
pabulatione paucis ante diebus exceperat et fame vinculisque
excruciaverat. Hi iam ante edocti quae interrogati pronuntiarent,
milites se esse legionarios dicunt; fame et inopia adductos clam
ex castris exisse, si quid frumenti aut pecoris in agris reperire
possent: simili omnem exercitum inopia premi, nec iam vires
sufficere cuiusquam nec ferre operis laborem posse: itaque
statuisse imperatorem, si nihil in oppugnatione oppidi
profecissent, triduo exercitum deducere. "Haec," inquit, "a me,"
Vercingetorix, "beneficia habetis, quem proditionis insimulatis;
cuius opera sine vestro sanguine tantum exercitum victorem fame
consumptum videtis; quem turpiter se ex fuga recipientem ne qua
civitas suis finibus recipiat a me provisum est."

,21,  Conclamat omnis multitudo et suo more armis concrepat, quod
facere in eo consuerunt cuius orationem approbant: summum esse
Vercingetorigem ducem, nec de eius fide dubitandum, nec maiore
ratione bellum administrari posse. Statuunt, ut X milia hominum
delecta ex omnibus copiis in oppidum mittantur, nec solis
Biturigibus communem salutem committendam censent, quod paene in
eo, si id oppidum retinuissent, summam victoriae constare
intellegebant.

,22,  Singulari militum nostrorum virtuti consilia cuius que modi
Gallorum occurrebant, ut est summae genus sollertiae atque ad
omnia imitanda et efficienda, quae ab quoque traduntur,
aptissimum. Nam et laqueis falces avertebant, quas, cum
destinaverant, tormentis introrsus reducebant, et aggerem
cuniculis subtrahebant, eo scientius quod apud eos magnae sunt
ferrariae atque omne genus cuniculorum notum atque usitatum est.
Totum autem murum ex omni parte turribus contabulaverant atque
has coriis intexerant. Tum crebris diurnis nocturnisque
eruptionibus aut aggeri ignem inferebant aut milites occupatos in
opere adoriebantur, et nostrarum turrium altitudinem, quantum has
cotidianus agger expresserat, commissis suarum turrium malis
adaequabant, et apertos cuniculos praeusta et praeacuta materia
et pice fervefacta et maximi ponderis saxis morabantur
moenibusque appropinquare prohibebant.

,23,  Muri autem omnes Gallici hac fere forma sunt. Trabes
derectae perpetuae in longitudinem paribus iutervallis, distantes
inter se binos pedes, in solo collocantur. Hae revinciuntur
introrsus et multo aggere vestiuntur: ea autem, quae diximus,
inter valla grandibus in fronte saxis effarciuntur. His
collocatis et coagmentatis alius insuper ordo additur, ut idem
illud intervallum servetur neque inter se contingaut trabes, sed
paribus intermissae spatiis singulae singulis saxis interiectis
arte contineantur. Sic deinceps omne opus contexitur, dum iusta
muri altitudo expleatur. Hoc cum in speciem varietatemque opus
deforme non est alternis trabibus ac saxis, quae rectis lineis
suos ordines servant, tum ad utilitatem et defensionem urbium
summam habet opportunitatem, quod et ab incendio lapis et ab
ariete materia defendit, quae perpetuis trabibus pedes
quadragenos plerumque introrsus revincta neque perrumpi neque
distrahi potest.

,24,  His tot rebus impedita oppugnatione milites, cum toto
tempore frigore et assiduis imbribus tardarentur, tamen
continenti labore omnia haec superaverunt et diebus XXV aggerem
latum pedes CCCXXX, altum pedes LXXX exstruxerunt. Cum is murum
hostium paene contingeret, et Caesar ad opus consuetudine
excubaret milites que hortaretur, ne quod omnino tempus ab opere
intermitteretur, paulo ante tertiam vigiliam est animadversum
fumare aggerem, quem cuniculo hostes succenderant, eodemque
tempore toto muro clamore sublato duabus portis ab utroque latere
turrium eruptio fiebat, alii faces atque aridam materiem de muro
in aggerem eminus iaciebant, picem reliquasque res, quibus ignis
excitari potest, fundebant, ut quo primum curreretur aut cui rei
ferretur auxilium vix ratio iniri posset. Tamen, quod instituto
Caesaris semper duae legiones pro castris excubabant pluresque
partitis temporibus erant in opere, celeriter factum est, ut alii
eruptionibus re sisterent, alii turres reducerent aggeremque
inter sciuderent, omnis vero ex castris multitudo ad
restinguendum concurreret.

,25,  Cum in omnibus locis consumpta iam reliqua parte noctis
pugnaretur, semperque hostibus spes victoriae redintegraretur, eo
magis, quod deustos pluteos turrium videbant nec facile adire
apertos ad auxiliandum animadvertebant, semperque ipsi recentes
defessis succederent omnemque Galliae salutem in illo vestigio
temporis positam arbitrarentur, accidit inspectantibus nobis quod
dignum memoria visum praetereundum non existimavimus. Quidam ante
portam oppidi Gallus per manus sebi ac picis traditas glebas in
ignem e regione turris proiciebat: scorpione ab latere dextro
traiectus exanimatusque concidit. Hunc ex proximis unus iacentem
transgressus eodem illo munere fungebatur; eadem ratione ictu
scorpionis exanimato alteri successit tertius et tertio quartus,
nec prius ille est a propugnatoribus vacuus relictus locus quam
restincto aggere atque omni ex parte summotis hostibus finis est
pugnandi factus.

,26,   Omnia experti Galli, quod res nulla successerat, postero die
consilium ceperunt ex oppido profugere hortante et iubente
Vercingetorige. Id silentio noctis conati non magna iactura
suorum sese effecturos sperabant, propterea quod neque longe ab
oppido castra Vercingetorigis aberant, et palus, quae perpetua
intercedebat, Romanos ad insequendum tardabat. Iamque hoc facere
noctu apparabant, cum matres familiae repente in publicum
procurrerunt flentesque proiectae ad pedes suorum omnibus
precibus petierunt, ne se et communes liberos hostibus ad
supplicium dederent, quos ad capiendam fugam naturae et virium
infirmitas impediret. Ubi eos in sententia perstare viderunt,
quod plerumque in summo periculo timor misericordiam non recipit,
conclamare et significare de fuga Romanis coeperunt. Quo timore
perterriti Galli, ne ab equitatu Romanorum viae praeoccuparentur,
consilio destiterunt.

,27,  Postero die Caesar promota turri perfectisque operibus quae
facere instituerat, magno coorto imbre non inutilem hanc ad
capiendum consilium tempestatem arbitratus est, quod paulo
incautius custodias in muro dispositas videbat, suosque
languidius in opere versari iussit et quid fieri vellet ostendit.
Legionibusque intra vineas in occulto expeditis, cohortatus ut
aliquando pro tantis laboribus fructum victoriae perciperent, eis
qui primi murum ascendissent praemia proposuit militibusque
signum dedit. Illi subito ex omnibus partibus evolaverunt
murumque celeriter compleverunt.

,28,  Hostes re nova perterriti muro turribusque deiecti in foro
ac locis patentioribus cuneatim constiterunt, hoc animo ut si qua
ex parte obviam contra veniretur acie instructa depugnarent. Ubi
neminem in aequum loeum sese demittere, sed toto undique muro
circum fundi viderunt, veriti ne omnino spes fugae tolleretur,
abiectis armis ultimas oppidi partes continenti impetu
petiverunt, parsque ibi, cum angusto exitu portarum se ipsi
premerent, a militibus, pars iam egressa portis ab equitibus est
interfecta; nec fuit quisquam, qui praedae studeret. Sic et
Cenabi caede et labore operis incitati non aetate confectis, non
mulieribus, non infantibus pepercerunt. Denique ex omni numero,
qui fuit circiter milium XL, vix DCCC, qui primo clamore audito
se ex oppido eiecerunt, incolumes ad Vercingetorigem pervenerunt.
Quos ille multa iam nocte silentio ex fuga excepit, veritus ne
qua in castris ex eorum concursu et misericordia vulgi seditio
oreretur, ut procul in via dispositis familiaribus suis
principibusque civitatum disparandos deducendosque ad suos
curaret, quae cuique civitati pars eastrorum ab initio obvenerat.

,29,  Postero die concilio convocato consolatus cohortatusque est
ne se admodum animo demitterent, ne perturbarentur incommodo. Non
virtute neque in acie vicisse Romanos, sed artificio quodam et
scientia oppugnationis, cuius rei fuerint ipsi imperiti. Errare,
si qui in bello omnes secundos rerum proventus exspectent. Sibi
numquam placuisse Avaricum defendi, cuius rei testes ipsos
haberet; sed factum imprudentia Biturigum et nimia obsequentia
reliquorum uti hoc incommodum acciperetur. Id tamen se celeriter
maioribus commodis sanaturum. Nam quae ab reliquis Gallis
civitates dissentirent, has sua diligentia adiuncturum atque unum
consilium totius Galliae effecturum, cuius consensui ne orbis
quidem terrarum possit obsistere; idque se prope iam effectum
habere. Interea aequum esse ab eis communis salutis causa
impetrari ut castra munire instituerent, quo facilius repentinos
hostium impetus sustinerent.

,30,  Fuit haec oratio non ingrata Gallis, et maxime, quod ipse
animo non defecerat tanto accepto incommodo neque se in occultum
abdiderat et conspectum multitudinis fugerat; plusque animo
providere et praesentire existimabatur, quod re integra primo
incendendum Avaricum, post deserendum censuerat. Itaque ut
reliquorum imperatorum res adversae auctoritatem minuunt, sic
huius ex contrario dignitas incommodo accepto in dies augebatur.
Simul in spem veniebant eius adfirmatione de reliquis adiungendis
civitatibus; primumque eo tempore Galli castra munire
instituerunt et sic sunt animo confirmati, homines insueti
laboris, ut omnia quae imperarentur sibi patienda existimarent.

,31,  Nec minus quam est pollicitus Vercingetorix animo laborabat
ut reliquas civitates adiungeret, atque eas donis
pollicitationibusque alliciebat. Huic rei idoneos homines
deligebat, quorum quisque aut oratione sub dola aut amicitia
facillime capere posset. Qui Avarico expugnato refugerant,
armandos vestiendosque curat; simul, ut deminutae copiae
redintegrarentur, imperat certum numerum militum civitatibus,
quem et quam ante diem in castra adduci velit, sagittariosque
omnes, quorum erat permagnus numerus in Gallia, conquiri et ad se
mitti iubet. His rebus celeriter id quod Avarici deperierat
expletur. Interim Teutomatus, Olloviconis filius, rex
Nitiobrigum, cuius pater ab senatu nostro amicus erat appellatus,
cum magno equitum suorum numero et quos ex Aquitania conduxerat
ad eum pervenit.

,32,  Caesar Avarici complures dies commoratus summamque ibi
copiam frumenti et reliqui commeatus nactus exercitum ex labore
atque inopia refecit. Iam prope hieme confecta cum ipso anni
tempore ad gerendum bellum vocaretur et ad hostem proficisci
constituisset, sive eum ex paludibus silvisque elicere sive
obsidione premere posset, legati ad eum principes Aeduorum
veniunt oratum ut maxime necessario tempore civitati subveniat:
Summo esse in periculo rem, quod, cum singuli magistratus
antiquitus creari atque regiam potestatem annum obtinere
consuessent, duo magistratum gerant et se uterque eorum legibus
creatum esse dicat. Horum esse alterum Convictolitavem, florentem
et illustrem adulescentem, alterum Cotum, antiquissima familia
natum atque ipsum hominem summae potentiae et magnae cognationis,
cuius frater Valetiacus proximo anno eundem magistratum gesserit.
Civitatem esse omnem in armis; divisum senatum, divisum populum,
suas cuiusque eorum clientelas. Quod si diutius alatur
controversia, fore uti pars cum parte civitatis confligat. Id ne
accidat, positum in eius diligentia atque auctoritate.

,33,  Caesar, etsi a bello atque hoste discedere detrimentosum
esse existimabat, tamen non ignorans quanta ex dissensionibus
incommoda oriri consuessent, ne tanta et tam coniuncta populo
Romano civitas, quam ipse semper aluisset omnibusque rebus
ornasset, ad vim atque arma descenderet, atque ea pars quae minus
sibi confideret auxilia a Vercingetorige arcesseret, huic rei
praevertendum existimavit et, quod legibus Aeduorum eis, qui
summum magistra tum obtinerent, excedere ex finibus non liceret,
ne quid de iure aut de legibus eorum deminuisse videretur, ipse
in Aeduos proficisci statuit senatumque omnem et quos inter
controversia esset ad se Decetiam evocavit. Cum prope omnis
civitas eo convenisset, docereturque paucis clam convocatis alio
loco, alio tempore atque oportuerit fratrem a fratre renuntiatum,
cum leges duo ex una familia vivo utroque non solum magistratus
creari vetarent, sed etiam in senatu esse prohiberent, Cotum
imperium deponere coegit, Convictolitavem, qui per sacerdotes
more civitatis intermissis magistratibus esset creatus,
potestatem obtinere iussit.

,34,  Hoc decreto interposito cohortatus Aeduos, ut
controversiarum ac dissensionis obliviscerentur atque omnibus
omissis his rebus huic bello servirent eaque quae meruissent
praemia ab se devicta Gallia exspectarent equitatumque omnem et
peditum milia decem sibi celeriter mitterent, quae in praesidiis
rei frumentariae causa disponeret, exercitum in duas partes
divisit: quattuor legiones in Senones Parisiosque Labieno
ducendas dedit, sex ipse in Arvernos ad oppidum Gergoviam
secundum flumen Elaver duxit; equitatus partem illi attribuit,
partem sibi reliquit. Qua re cognita Vercingetorix omnibus
interruptis eius fluminis pontibus ab altera fluminis parte iter
facere coepit.

,35,  Cum uterque utrimque exisset exercitus, in conspectu fereque
e regione castris castra ponebant dispositis exploratoribus,
necubi effecto ponte Romani copias traducerent. Erat in magnis
Caesaris difficultatibus res, ne maiorem aestatis partem flumine
impediretur, quod non fere ante autumnum Elaver vado transiri
solet. Itaque, ne id accideret, silvestri loco castris positis e
regione unius eorum pontium, quos Vercingetorix rescindendos
curaverat, postero die cum duabus legionibus in occulto restitit;
reliquas copias cum omnibus impedimentis, ut consueverat, misit,
apertis quibusdam cohortibus, uti numerus legionum constare
videretur. His quam longissime possent egredi iussis, eum iam ex
diei tempore coniecturam ceperat in castra perventum, isdem
sublicis, quarum pars inferior integra remanebat, pontem reficere
coepit. Celeriter effecto opere legionibusque traductis et loco
castris idoneo delecto reliquas copias revocavit. Vercingetorix
re cognita, ne contra suam voluntatem dimicare cogeretur, magnis
itineribus antecessit.

,36,  Caesar ex eo loco quintis castris Gergoviam pervenit
equestrique eo die proelio levi facto perspecto urbis situ, quae
posita in altissimo monte omnes aditus difficiles habebat, de
expugnatione desperavit, de obsessione non prius agendum
constituit, quam rem frumentariam expedisset. At Vercingetorix
castris, prope oppidum positis, mediocribus circum se intervallis
separatim singularum civitatium copias collocaverat atque omnibus
eius iugi collibus occupatis, qua despici poterat, horribilem
speciem praebebat; principesque earum civitatium, quos sibi ad
consilium capiendum delegerat, prima luce cotidie ad se convenire
iubebat, seu quid communicandum, seu quid administrandum
videretur; neque ullum fere diem intermittebat quin equestri
proelio interiectis sagittariis, quid in quoque esset animi ac
virtutis suorum perspiceret. Erat e regione oppidi collis sub
ipsis radicibus montis, egregie munitus atque ex omni parte
circumcisus; quem si tenerent nostri, et aquae magna parte et
pabulatione libera prohibituri hostes videbantur. Sed is locus
praesidio ab his non nimis firmo tenebatur. Tamen silentio noctis
Caesar ex castris egressus, priusquam subsidio ex oppido veniri
posset, deiecto praesidio potitus loco duas ibi legiones
collocavit fossamque duplicem duodenum pedum a maioribus castris
ad minora perduxit, ut tuto ab repentino hostium incursu etiam
singuli commeare possent.

,37,  Dum haec ad Gergoviam geruntur, Convictolitavis Aeduus, cui
magistratum adiudicatum a Caesare demonstravimus, sollicitatus ab
Arvernis pecunia cum quibusdam adulescentibus colloquitur; quorum
erat princeps Litaviccus atque eius fratres, amplissima familia
nati adulescentes. Cum his praemium communicat hortaturque, ut se
liberos et imperio natos meminerint. Unam esse Aeduorum
civitatem, quae certissimam Galliae victoriam detineat; eius
auctoritate reliquas contineri; qua traducta locum consistendi
Romanis in Gallia non fore. Esse nonnullo se Caesaris beneficio
adfectum, sic tamen, ut iustissimam apud eum causam obtinuerit;
sed plus communi libertati tribuere. Cur enim potius Aedui de suo
iure et de legibus ad Caesarem disceptatorem, quam Romani ad
Aeduos veniant? Celeriter adulescentibus et oratione magistratus
et praemio deductis, cum se vel priucipes eius consili fore
profiterentur, ratio perficiendi quaerebatur, quod civitatem
temere ad suscipiendum bellum adduci posse non confidebant.
Placuit ut Litaviccus decem illis milibus, quae Caesari ad bellum
mitterentur, praeficeretur atque ea ducenda curaret, fratresque
eius ad Caesarem praecurrerent. Reliqua qua ratione agi placeat
constituunt.

,38,  Litaviccus accepto exercitu, cum milia passuum circiter XXX
ab Gergovia abesset, convocatis subito militibus lacrimans, "Quo
proficiscimur," inquit, "milites? Omnis noster equitatus, omnis
nobilitas interiit; principes civitatis, Eporedorix et
Viridomarus, insimulati proditionis ab Romanis indicta causa
interfecti sunt. Haec ab ipsis cognoscite, qui ex ipsa caede
fugerunt: nam ego fratribus atque omnibus meis propinquis
interfectis dolore prohibeor, quae gesta sunt, pronuntiare."
Producuntur hi quos ille edocuerat quae dici vellet, atque eadem,
quae Litaviccus pronuntiaverat, multitudini exponunt: multos
equites Aeduorum interfectos, quod collocuti cum Arvernis
dicerentur; ipsos se inter multitudinem militum occultasse atque
ex media caede fugisse. Conclamant Aedui et Litaviccum obsecrant
ut sibi consulat. "Quasi vero," inquit ille, "consili sit res, ac
non necesse sit nobis Gergoviam contendere et cum Arvernis nosmet
coniungere. An dubitamus quin nefario facinore admisso Romani iam
ad nos interficiendos concurrant? Proinde, si quid in nobis animi
est, persequamur eorum mortem qui indignissime interierunt, atque
hos latrones interficiamus." Ostendit cives Romanos, qui eius
praesidi fiducia una erant: magnum numerum frumenti commeatusque
diripit, ipsos crudeliter excruciatos interficit. Nuntios tota
civitate Aeduorum dimittit, eodem mendacio de caede equitum et
principum permovet; hortatur ut simili ratione atque ipse fecerit
suas iniurias per sequantur.

,39,  Eporedorix Aeduus, summo loco natus adulescens et summae
domi potentiae, et una Viridomarus, pari aetate et gratia, sed
genere dispari, quem Caesar ab Diviciaeo sibi traditum ex humili
loco ad summam dignitatem perduxerat, in equitum numero
convenerant nominatim ab eo evocati. His erat inter se de
principatu contentio, et in illa magistratuum controversia alter
pro Convictolitavi, alter pro Coto summis opibus pugnaverant. Ex
eis Eporedorix cognito Litavicci consilio media fere noete rem ad
Caesarem defert; orat ne patiatur civitatem pravis adulescentium
consiliis ab amicitia populi Romani deficere; quod futurum
provideat, si se tot hominum milia cum hostibus coniunxerint,
quorum salutem neque propinqui neglegere, neque civitas levi
momento aestimare posset.

,40,  Magna adfectus sollicitudine hoc nuntio Caesar, quod semper
Aeduorum civitati praecipue indulserat, nulla interposita
dubitatione legiones expeditas quattuor equitatumque omnem ex
castris educit; nec fuit spatium tali tempore ad contrahenda
castra, quod res posita in celeritate videbatur; Gaium Fabium
legatum eum legionibus duabus castris praesidio relinquit.
Fratres Litavicci eum comprehendi iussisset, paulo ante reperit
ad hostes fugisse. Adhortatus milites, ne necessario tempore
itineris labore per moveantur, cupidissimis omnibus progressus
milia passuum XXV agmen Aeduorum conspicatus immisso equitatu
iter eorum moratur atque impedit interdicitque omnibus ne
quemquam interficiant. Eporedorigem et Viridomarum, quos illi
interfectos existimabant, inter equites versari suosque appellare
iubet. His cognitis et Litavicci fraude perspecta Aedui manus
tendere, deditionem significare et proiectis armis mortem
deprecari incipiunt. Litaviccus cum suis clientibus, quibus more
Gallorum nefas est etiam in extrema fortuna deserere patronos,
Gergoviam profugit.

,41,  Caesar nuntiis ad civitatem Aeduorum missis, qui suo
beneficio conservatos docerent quos iure belli interficere
potuisset, tribusque horis noctis exercitui ad quietem datis
castra ad Gergoviam movit. Medio fere itinere equites a Fabio
missi, quanto res in periculo fuerit, exponunt. Summis copiis
castra oppugnata demonstrant, cum crebro integri defessis
succederent nostrosque assiduo labore defatigarent, quibus
propter magnitudinem castrorum perpetuo esset isdem in vallo
permanendum. Multitudine sagittarum atque omnis generis telorum
multos vulneratos; ad haec sustinenda magno usui fuisse tormenta.
Fabium discessu eorum duabus relictis portis obstruere ceteras
pluteosque vallo addere et se in posterum diem similemque casum
apparare. His rebus cognitis Caesar summo studio militum ante
ortum solis in castra pervenit.

,42,  Dum haec ad Gergoviam geruntur, Aedui primis nuntiis ab
Litavicco acceptis nullum sibi ad cognoscendum spatium
relinquunt. Impellit alios avaritia, alios iracundia et
temeritas, quae maxime illi hominum generi est innata, ut levem
auditionem habeant pro re comperta. Bona civium Romanorum
diripiunt, caedes faciunt, in servitutem abstrahunt. Adiuvat rem
proclinatam Convictolitavis plebemque ad furorem impellit, ut
facinore admisso ad sanitatem reverti pudeat. Marcum Aristium,
tribunum militum, iter ad legionem facientem fide data ex oppido
Cabillono educunt: idem facere cogunt eos, qui negotiandi causa
ibi constiterant. Hos continuo (in) itinere adorti omnibus
impedimentis exuunt; repugnantes diem noctemque obsident; multis
utrimque interfectis maiorem multitudinem armatorum concitant.

,43,  Interim nuntio allato omnes eorum milites in potestate
Caesaris teneri, concurrunt ad Aristium, nihil publico factum
consilio demonstrant; quaestionem de bonis direptis decernunt,
Litavicci fatrumque bona publicant, legatos ad Caesarem sui
purgandi gratia mittunt. Haec faciunt reciperandorum suorum
causa; sed contaminati facinore et capti compendio ex direptis
bonis, quod ea res ad multos pertinebat, timore poenae exterriti
consilia clam de bello inire incipiunt civitatesque reliquas
legationibus sollicitant. Quae tametsi Caesar intellegebat, tamen
quam mitissime potest legatos appellat: nihil se propter
inscientiam levitatemque vulgi gravius de civitate iudicare neque
de sua in Aeduos benevolentia deminuere. Ipse maiorem Galliae
motum exspectans, ne ab omnibus civitatibus circumsisteretur,
consilia inibat quemadmodum ab Gergovia discederet ac rursus
omnem exercitum contraheret, ne profectio nata ab timore
defectionis similis fugae videretur.

,44,  Haec cogitanti accidere visa est facultas bene rei gerendae.
Nam cum in minora castra operis perspiciendi causa venisset,
animadvertit collem, qui ab hostibus tenebatur, nudatum
hominibus, qui superioribus diebus vix prae multitudine cerni
poterat. Admiratus quaerit ex perfugis causam, quorum magnus ad
eum cotidie numerus confluebat. Constabat inter omnes, quod iam
ipse Caesar per exploratores cognoverat, dorsum esse eius iugi
prope aequum, sed hunc silvestrem et angustum, qua esset aditus
ad alteram partem oppidi; huic loco vehementer illos timere nec
iam aliter sentire, uno colle ab Romanis occupato, si alterum
amisissent, quin paene circumvallati atque omni exitu et
pabulatione interclusi viderentur: ad hunc muniendum omnes a
Vercingetorige evocatos.

,45,  Hac re cognita Caesar mittit complures equitum turmas; eis
de media nocte imperat, ut paulo tumultuosius omnibus locis
vagarentur. Prima luce magnum numerum impedimentorum ex castris
mulorumque produci deque his stramenta detrahi mulionesque cum
cassidibus equitum specie ac simulatione collibus circumvehi
iubet. His paucos addit equites qui latius ostentationis causa
vagarentur. Longo circuitu easdem omnes iubet petere regiones.
Haec procul ex oppido videbantur, ut erat a Gergovia despectus in
castra, neque tanto spatio certi quid esset explorari poterat.
Legionem unam eodem iugo mittit et paulum progressam inferiore
constituit loco silvisque occultat. Augetur Gallis suspicio,
atque omnes illo ad munitionem copiae traducuntur. Vacua castra
hostium Caesar conspicatus tectis insignibus suorum occultatisque
signis militaribus raros milites, ne ex oppido animadverterentur,
ex maioribus castris in minora traducit legatisque, quos singulis
legionibus praefecerat, quid fieri velit ostendit: in primis
monet ut contineant milites, ne studio pugnandi aut spe praedae
longius progrediantur; quid iniquitas loci habeat incommodi
proponit: hoc una celeritate posse mutari; occasionis esse rem,
non proeli. His rebus expositis signum dat et ab dextra parte
alio ascensu eodem tempore Aeduos mittit.

,46,  Oppidi murus ab planitie atque initio ascensus recta
regione, si nullus anfractus intercederet, MCC passus aberat:
quidquid huc circuitus ad molliendum clivum accesserat, id
spatium itineris augebat. A medio fere colle in longitudinem, ut
natura montis ferebat, ex grandibus saxis sex pedum murum qui
nostrorum impetum tardaret praeduxerant Galli, atque inferiore
omni spatio vacuo relicto superiorem partem collis usque ad murum
oppidi densissimis castris compleverant. Milites dato signo
celeriter ad munitionem perveniunt eamque transgressi trinis
castris potiuntur; ac tanta fuit in castris capiendis celeritas,
ut Teutomatus, rex Nitiobrigum, subito in tabernaculo oppressus,
ut meridie conquieverat, superiore corporis parte nudata
vulnerato equo vix se ex manibus praedantium militum eriperet.

,47,  Consecutus id quod animo proposuerat, Caesar receptui cani
iussit legionique decimae, quacum erat, continuo signa
constituit. Ac reliquarum legionum milites non exaudito sono
tubae, quod satis magna valles intercedebat, tamen ab tribunis
militum legatisque, ut erat a Caesare praeceptum, retinebantur.
Sed elati spe celeris victoriae et hostium fuga et superiorum
temporum secundis proeliis nihil adeo arduum sibi esse
existimaverunt quod non virtute consequi possent, neque finem
prius sequendi fecerunt quam muro oppidi portisque
appropinquarunt. Tum vero ex omnibus urbis partibus orto clamore,
qui longius aberant repentino tumultu perterriti, cum hostem
intra portas esse existimarent, sese ex oppido eiecerunt. Matres
familiae de muro vestem argentumque iactabant et pectore nudo
prominentes passis manibus obtestabantur Romanos, ut sibi
parcerent neu, sicut Avarici fecissent, ne a mulieribus quidem
atque infantibus abstinerent: nonnullae de muris per manus
demissae sese militibus tradebant. Lucius Fabius, centurio
legionis VIII, quem inter suos eo die dixisse constabat excitari
se Avaricensibus praemiis neque commissurum, ut prius quisquam
murum ascenderet, tres suos nactus manipulares atque ab eis
sublevatus murum ascendit: hos ipse rursus singulos exceptans in
murum extulit.

,48,  Interim ei qui ad alteram partem oppidi, ut supra
demonstravimus, munitionis causa convenerant, primo exaudito
clamore, inde etiam crebris nuntiis incitati, oppidum a Romanis
teneri, praemissis equitibus magno concursu eo contenderunt.
Eorum ut quisque primus venerat, sub muro consistebat suorumque
pugnantium numerum augebat. Quorum cum magna multitudo
convenisset, matres familiae, quae paulo ante Romanis de muro
manus tendebant, suos obtestari et more Gallico passum capillum
ostentare liberosque in conspectum proferre coeperunt. Erat
Romanis nec loco nec numero aequa contentio; simul et cursu et
spatio pugnae defatigati non facile recentes atque integros
sustinebant.

,49,  Caesar, cum iniquo loco pugnari hostiumque augeri copias
videret, praemetuens suis ad Titum Sextium legatum, quem
minoribus castris praesidio reliquerat, misit, ut cohortes ex
castris celeriter educeret et sub infimo colle ab dextro latere
hostium constitueret, ut, si nostros loco depulsos vidisset, quo
minus libere hostes insequerentur terreret. Ipse paulum ex eo
loco cum legione progressus, ubi constiterat, eventum pugnae
exspectabat.

,50,  Cum acerrime comminus pugnaretur, hostes loco et numero,
nostri virtute confiderent, subito sunt Aedui nsi ab latere
nostris aperto, quos Caesar ab dextra parte alio ascensu manus
distinendae causa miserat. Hi similitudine armorum vehementer
nostros perterruerunt, ac tametsi dextris humeris ex sertis
animadvertebantur, quod insigne pactum esse consuerat, tamen id
ipsum sui fallendi causa milites ab hostibus factum existimabant.
Eodem tempore Lucius Fabius centurio quique una murum ascenderant
circumventi atque interfecti muro praecipitabantur. Marcus
Petronius, eiusdem legionis centurio, cum portam excidere conatus
esset, a multitudine oppressus ac sibi desperans multis iam
vulneribus acceptis manipularibus suis, qui illum secuti erant,
"Quoniam," inquit, "me una vobiscum servare non possum, vestrae
quidem certe vitae prospiciam, quos cupiditate gloriae adductus
in periculum deduxi. Vos data facultate vobis consulite." Simul
in medios hostes irrupit duobusque interfectis reliquos a porta
paulum summovit. Conantibus auxiliari suis "Frustra," inquit,
"meae vitae subvenire conamini, quem iam sanguis viresque
deficiunt. Proinde abite, dum est facultas, vosque ad legionem
recipite." Ita puguans post paulum concidit ac suis saluti fuit.

,51,  Nostri, cum undique premerentur, XLVI centurionibus amissis
deiecti sunt loco. Sed intolerantius Gallos insequentes legio
decima tardavit, quae pro subsidio paulo aequiore loco
constiterat. Hanc rursus XIII legionis cohortes exceperunt, quae
ex castris minoribus eductae cum Tito Sextio legato ceperant
locum superiorem. Legiones, ubi primum planitiem attigerunt,
infestis contra hostes signis constiterunt. Vercingetorix ab
radicibus collis suos intra munitiones reduxit. Eo die milites
sunt paulo minus septingenti desiderati.

,52,  Postero die Caesar contione advocata temeritatem
cupiditatemque militum reprehendit, quod sibi ipsi iudicavissent
quo procedendum aut quid agendum videretur, neque signo
recipiendi dato constitissent neque ab tribunis militum
legatisque retineri potuissent. Exposuit quid iniquitas loci
posset, quid ipse ad Avaricum sensisset, cum sine duce et sine
equitatu deprehensis hostibus exploratam victoriam dimisisset, ne
parvum modo detrimentum in contentione propter iniquitatem loci
accideret. Quanto opere eorum animi magnitudinem admiraretur,
quos non castrorum munitiones, non altitudo montis, non murus
oppidi tardare potuisset, tanto opere licentiam arrogantiamque
reprehendere, quod plus se quam imperatorem de victoria atque
exitu rerum sentire existimarent; nec minus se ab milite
modestiam et continentiam quam virtutem atque animi magnitudinem
desiderare.

,53,  Hac habita contione et ad extremam orationem confirmatis
militibus, ne ob hanc causam animo permoverentur neu quod
iniquitas loci attulisset id virtuti hostium tribuerent, eadem de
profectione cogitans quae ante senserat legiones ex castris
eduxit aciemque idoneo loco constituit. Cum Vercingetorix nihil
magis in aequum locum descenderet, levi facto equestri proelio
atque secundo in castra exercitum reduxit. Cum hoc idem postero
die fecisset, satis ad Gallicam ostentationem minuendam
militumque animos confirmandos factum existimans in Aeduos movit
castra. Ne tum quidem insecutis hostibus tertio die ad flumen
Elaver venit; pontem refecit exercitumque traduxit.

,54,  Ibi a Viridomaro atque Eporedorige Aeduis appellatus discit
cum omni equitatu Litaviccum ad sollicitandos Aeduos profectum:
opus esse ipsos antecedere ad confirmandam civitatem. Etsi multis
iam rebus perfidiam Aeduorum perspectam habebat atque horum
discessu admaturari defectionem civitatis existimabat, tamen eos
retinendos non constituit, ne aut inferre iniuriam videretur aut
dare timoris aliquam suspicionem. Discedentibus his breviter sua
in Aeduos merita exposuit, quos et quam humiles accepisset,
compulsos in oppida, multatos agris omnibus ereptis copiis,
imposito stipendio, obsidibus summa cum contumelia extortis, et
quam in fortunam quamque in amplitudinem deduxisset, ut non solum
in pristinum statum redissent, sed omnium temporum dignitatem et
gratiam antecessisse viderentur. His datis mandatis eos ab se
dimisit.

,55,  Noviodunum erat oppidum Aeduorum ad ripas Ligeris opportuno
loco positum. Huc Caesar omnes obsides Galliae, frumentum,
pecuniam publicam, suorum atque exercitus impedimentorum magnam
partem contulerat; huc magnum numerum equorum huius belli causa
in Italia atque Hispania coemptum miserat. Eo cum Eporedorix
Viridomarusque venissent et de statu civitatis cognovissent,
Litaviccum Bibracti ab Aeduis receptum, quod est oppidum apud eos
maximae auctoritatis, Convictolitavim magistratum magnamque
partem senatus ad eum convenisse, legatos ad Vercingetorigem de
pace et amicitia concilianda publice missos, non praetermittendum
tantum commodum existimaverunt. Itaque interfectis Novioduni
custodibus quique eo negotiandi causa convenerant pecuniam atque
equos inter se partiti sunt; obsides civitatum Bibracte ad
magistratum deducendos curaverunt; oppidum, quod a se teneri non
posse iudicabant, ne cui esset usui Romanis, incenderunt;
frumenti quod subito potuerunt navibus avexerunt, reliquum
flumine atque incendio corruperunt. Ipsi ex finitimis regionibus
copias cogere, praesidia custodiasque ad ripas Ligeris disponere
equitatumque omnibus locis iniciendi timoris causa ostentare
coeperunt, si ab re frumentaria Romanos excludere aut adductos
inopia in provinciam espellere possent. Quam ad spem multum eos
adiuvabat, quod Liger ex nivibus creverat, ut omnino vado non
posse transiri videretur.

,56,  Quibus rebus cognitis Caesar maturandum sibi censuit, si
esset in perficiendis pontibus periclitandum, ut prius quam
essent maiores eo coactae copiae dimicaret. Nam ut commutato
consilio iter in provinciam converteret, id ne metu quidem
necessario faciendum existimabat; cum infamia atque indignitas
rei et oppositus mons Cevenna viarumque difficultas impediebat,
tum maxime quod abiuncto Labieno atque eis legionibus quas una
miserat vehementer timebat. Itaque admodum magnis diurnis
nocturnisque itineribus confectis contra omnium opinionem ad
Ligerem venit vadoque per equites invento pro rei necessitate
opportuno, ut brachia modo atque humeri ad sustinenda arma liberi
ab aqua esse possent, disposito equitatu qui vim fluminis
refringeret, atque hostibus primo aspectu perturbatis, incolumem
exercitum traduxit frumentumque in agris et pecoris copiam nactus
repleto his rebus exercitu iter in Senones facere instituit.

,57,  Dum haec apud Caesarem geruntur, Labienus eo supplemento,
quod nuper ex Italia venerat, relicto Agedinci, ut esset
impedimentis praesidio, cum quattuor legionibus Lutetiam
proficiscitur. Id est oppidum Parisiorum, quod positum est in
insula fluminis Sequanae. Cuius adventu ab hostibus cognito
magnae ex finitimis civitatibus copiae convenerunt. Summa imperi
traditur Camulogeno Aulerco, qui prope confectus aetate tamen
propter singularem scientiam rei militaris ad eum est honorem
evocatus. Is cum animadvertisset perpetuam esse paludem, quae
influeret in Sequanam atque illum omnem locum magnopere
impediret, hic consedit nostrosque transitu prohibere instituit.

,58,  Labienus primo vineas agere, cratibus atque aggere paludem
explere atque iter munire conabatur. Postquam id difficilius
confieri animadvertit, silentio e castris tertia vigilia egressus
eodem quo venerat itinere Metiosedum pervenit. Id est oppidum
Senonum in insula Sequanae positum, ut paulo ante de Lutetia
diximus. Deprensis navibus circiter quinquaginta celeriterque
coniunctis atque eo militibus iniectis et rei novitate
perterritis oppidanis, quorum magna pars erat ad bellum evocata,
sine contentione oppido potitur. Refecto ponte, quem superioribus
diebus hostes resciderant, exercitum traducit et secundo flumine
ad Lutetiam iter facere coepit. Hostes re cogmta ab eis, qui
Metiosedo fugerant, Lutetiam incendi pontesque eius oppidi
rescindi iubent; ipsi profecti a palude ad ripas Sequanae e
regione Lutetiae contra Labieni castra considunt.

,59,  Iam Caesar a Gergovia discessisse audiebatur, iam de
Aeduorum defectione et secundo Galliae motu rumores adferebantur,
Gallique in colloquiis interclusum itinere et Ligeri Caesarem
inopia frumenti coactum in provinciam contendisse confirmabant.
Bellovaci autem defectione Aeduorum cognita, qui ante erant per
se infideles, manus cogere atque aperte bellum parare coeperunt.
Tum Labienus tanta rerum commutatione longe aliud sibi capiendum
consilium adque antea senserat intellegebat, neque iam, ut
aliquid adquireret proelioque hostes lacesseret, sed ut incolumem
exercitum Agedincum reduceret, cogitabat. Namque altera ex parte
Bellovaci, quae civitas in Gallia maximam habet opinionem
virtutis, instabant, alteram Camulogenus parato atque instructo
exercitu tenebat; tum legiones a praesidio atque impedimentis
interclusas maximum flumen distinebat. Tantis subito
difficultatibus obiectis ab animi virtute auxilium petendum
videbat.

,60,  Sub vesperum consilio convocato cohortatus ut ea quae
imperasset diligenter industrieque administrarent, naves, quas
Metiosedo deduxerat, singulas equitibus Romanis attribuit, et
prima confecta vigilia quattuor milia passuum secundo flumine
silentio progredi ibique se exspectari iubet. Quinque cohortes,
quas minime firmas ad dimicandum esse existimabat, castris
praesidio relinquit; quinque eiusdem legionis reliquas de media
nocte cum omnibus impedimentis adverso flumine magno tumultu
proficisci imperat. Conquirit etiam lintres: has magno sonitu
remorum incitatus in eandem partem mittit. Ipse post paulo
silentio egressus cum tribus legionibus eum locum petit quo naves
appelli iusserat.

,61,  Eo cum esset ventum, exploratores hostium, ut omni fluminis
parte erant dispositi, inopinantes, quod magna subito erat coorta
tempestas, ab nostris opprimumtur; exercitus equitatusque
equitibus Romanis administrantibus, quos ei negotio praefecerat,
celeriter transmittitur. Uno fere tempore sub lucem hostibus
nuntiatur in castris Romanorum praeter consuetudinem tumultuari
et magnum ire agmen adverso flumine sonitumque remorum in eadem
parte exaudiri et paulo infra milites navibus transportari.
Quibus rebus auditis, quod existimabant tribus locis transire
legiones atque omnes perturbatos defectione Aeduorum fugam
parare, suas quoque copias in tres partes distribuerunt. Nam
praesidio e regione castrorum relicto et parva manu Metiosedum
versus missa, quae tantum progrediatur, quantum naves
processissent, reliquas copias contra Labienum duxerunt.

,62,  Prima luce et nostri omnes erant transportati, et hostium
acies cernebatur. Labienus milites cohortatus ut suae pristinae
virtutis et secundissimorum proeliorum retinerent memoriam atque
ipsum Caesarem, cuius ductu saepe numero hostes superassent,
praesentem adesse existimarent, dat signum proeli. Primo concursu
ab dextro cornu, ubi septima legio constiterat, hostes pelluntur
atque in fugam coniciuntur; ab sinistro, quem locum duodecima
legio tenebat, cum primi ordines hostium transfixi telis
concidissent, tamen acerrime reliqui resistebant, nec dabat
suspicionem fugae quisquam. Ipse dux hostium Camulogenus suis
aderat atque eos cohortabatur. Incerto nunc etiam exitu
victoriae, cum septimae legionis tribunis esset nuntiatum quae in
sinistro cornu gererentur, post tergum hostium legionem
ostenderunt signaque intulerunt. Ne eo quidem tempore quisquam
loco cessit, sed circumventi omnes interfectique sunt. Eandem
fortunam tulit Camulogenus. At ei qui praesidio contra castra
Labieni erant relicti, cum proelium commissum audissent, subsidio
suis ierunt collemque ceperunt, neque nostrorum militum victorum
impetum sustinere potuerunt. Sic cum suis fugientibus permixti,
quos non silvae montesque texerunt, ab equitatu sunt interfecti.
Hoc negotio confecto Labienus revertitur Agedincum, ubi
impedimenta totius exercitus relicta erant: inde cum omnibus
copiis ad Caesarem pervenit.

,63,  Defectione Aeduorum cognita bellum augetur. Legationes in
omnes partes circummittuntur: quantum gratia, auctoritate,
pecunia valent, ad sollicitandas civitates nituntur; nacti
obsides, quos Caesar apud eos deposuerat, horum supplicio
dubitantes territant. Petunt a Vercingetorige Aedui ut ad se
veniat rationesque belli gerendi communicet. Re impetrata
contendunt ut ipsis summa imperi tradatur, et re in controversiam
deducta totius Galliae concilium Bibracte indicitur. Eodem
conveniunt undique frequentes. Multitudinis suffragiis res
permittitur: ad unum omnes Vercingetorigem probant imperatorem.
Ab hoc concilio Remi, Lingones, Treveri afuerunt: illi, quod
amicitiam Romanorum sequebantur; Treveri, quod aberant longius et
ab Germanis premebantur, quae fuit causa quare toto abessent
bello et neutris auxilia mitterent. Magno dolore Aedui ferunt se
deiectos principatu, queruntur fortunae commutationem et Caesaris
indulgentiam in se requirunt, neque tamen suscepto bello suum
consilium ab reliquis separare audent. Inviti summae spei
adulescentes Eporedorix et Viridomarus Vercingetorigi parent.

,64,  Ipse imperat reliquis civitatibus obsides diemque ei rei
constituit. Omnes equites, quindecim milia numero, celeriter
convenire iubet; peditatu quem antea habuerit se fore contentum
dicit, neque fortunam temptaturum aut in acie dimicaturum, sed,
quoniam abundet equitatu, perfacile esse factu frumentationibus
pabulationibusque Romanos prohibere, aequo modo animo sua ipsi
frumenta corrumpant aedificiaque incendant, qua rei familiaris
iactura perpetuum imperium libertatemque se consequi videant. His
constitutis rebus Aeduis Segusiavisque, qui sunt finitimi
provinciae, decem milia peditum imperat; huc addit equites
octingentos. His praeficit fratrem Eporedorigis bellumque inferri
Allobrogibus iubet. Altera ex parte Gabalos proximosque pagos
Arvernorum in Helvios, item Rutenos Cadurcosque ad fines Volcarum
Arecomicorum depopulandos mittit. Nihilo minus clandestinis
nuntiis legationibusque Allobrogas sollicitat, quorum mentes
nondum ab superiore bello resedisse sperabat. Horum principibus
pecunias, civitati autem imperium totius provinciae pollicetur.

,65,  Ad hos omnes casus provisa erant praesidia cohortium duarum
et viginti, quae ex ipsa provincia ab Lucio Caesare legato ad
omnes partes opponebantur. Helvii sua sponte cum finitimis
proelio congressi pelluntur et Gaio Valerio Donnotauro, Caburi
filio, principe civitatis, compluribusque aliis interfectis intra
oppida ac muros compelluntur. Allobroges crebris ad Rhodanum
dispositis praesidiis magna cum cura et diligentia suos fines
tuentur. Caesar, quod hostes equitatu superiores esse
intellegebat et interclusis omnibus itineribus nulla re ex
provincia atque Italia sublevari poterat, trans Rhenum in
Germaniam mittit ad eas civitates quas superioribus annis
pacaverat, equitesque ab his arcessit et levis armaturae pedites,
qui inter eos proeliari consuerant. Eorum adventu, quod minus
idoneis equis utebantur, a tribunis militum reliquisque equitibus
Romanis atque evocatis equos sumit Germanisque distribuit.

,66,  Interea, dum haec geruntur, hostium copiae ex Arvernis
equitesque qui toti Galliae erant imperati conveniunt. Magno
horum coacto numero, cum Caesar in Sequanos per extremos Lingonum
fines iter faceret, quo facilius subsidium provinciae ferri
posset, circiter milia passuum decem ab Romanis trinis castris
Vercingetorix consedit convocatisque ad concilium praefectis
equitum venisse tempus victoriae demonstrat. Fugere in provinciam
Romanos Galliaque excedere. Id sibi ad praesentem obtinendam
libertatem satis esse; ad reliqui temporis pacem atque otium
parum profici: maioribus enim coactis copiis reversuros neque
finem bellandi facturos. Proinde agmine impeditos adorirentur. Si
pedites suis auxilium ferant atque in eo morentur, iter facere
non posse; si, id quod magis futurum confidat, relictis
impedimentis suae saluti consulant, et usu rerum necessariarum et
dignitate spoliatum iri. Nam de equitibus hostium, quin nemo
eorum progredi modo extra agmen audeat, et ipsos quidem non
debere dubitare, et quo maiore faciant animo, copias se omnes pro
castris habiturum et terrori hostibus futurum. Conclamant equites
sanctissimo iureiurando confirmari oportere, ne tecto recipiatur,
ne ad liberos, ne ad parentes, ad uxorem aditum habeat, qui non
bis per agmen hostium perequitasset.

,67,  Probata re atque omnibus iureiurando adactis postero die in
tres partes distributo equitatu duae se acies ab duobus lateribus
ostendunt, una primo agmine iter impedire coepit. Qua re nuntiata
Caesar suum quoque equitatum tripertito divisum contra hostem ire
iubet. Pugnatur una omnibus in partibus. Consistit agmen;
impedimenta intra legiones recipiuntur. Si qua in parte nostri
laborare aut gravius premi videbantur, eo signa inferri Caesar
aciemque constitui iubebat; quae res et hostes ad insequendum
tardabat et nostros spe auxili confirmabat. Tandem Germani ab
dextro latere summum iugum nacti hostes loco depellunt; fugientes
usque ad flumen, ubi Vercingetorix cum pedestribus copiis
consederat, persecuntur compluresque interficiunt. Qua re
animadversa reliqui ne circumirentur veriti se fugae mandant.
Omnibus locis fit caedes. Tres nobilissimi Aedui capti ad
Caesarem perducuntur: Cotus, praefectus equitum, qui
controversiam cum Convictolitavi proximis comitiis habuerat, et
Cavarillus, qui post defectionem Litavicci pedestribus copiis
praefuerat, et Eporedorix, quo duce ante adventum Caesaris Aedui
cum Sequanis bello contenderant.

,68,  Fugato omni equitatu Vercingetorix copias, ut pro castris
collocaverat, reduxit protinusque Alesiam, quod est oppidum
Mandubiorum, iter facere coepit celeriterque impedimenta ex
castris educi et se subsequi iussit. Caesar impedimentis in
proximum collem deductis, duabus legionibus praesidio relictis,
secutus quantum diei tempus est passum, circiter tribus milibus
hostium ex novissimo agmine interfectis altero die ad Alesiam
castra fecit. Perspecto urbis situ perterritisque hostibus, quod
equitatu, qua maxime parte exercitus confidebant, erant pulsi,
adhortatus ad laborem milites circumvallare instituit.

,69,  Ipsum erat oppidum Alesia in colle summo admodum edito loco,
ut nisi obsidione expugnari non posse videretur; cuius collis
radices duo duabus ex partibus flumina subluebant. Ante id
oppidum planities circiter milia passuum tria in longitudinem
patebat: reliquis ex omnibus partibus colles mediocri interiecto
spatio pari altitudinis fastigio oppidum cingebant. Sub muro,
quae pars collis ad orientem solem spectabat, hunc omnem locum
copiae Gallorum compleverant fossamque et maceriam sex in
altitudinem pedum praeduxerant. Eius munitionis quae ab Romanis
instituebatur circuitus XI milia passuum tenebat. Castra
opportunis locis erant posita ibique castella viginti tria facta,
quibus in castellis interdiu stationes ponebantur, ne qua subito
eruptio fieret: haec eadem noctu excubitoribus ac firmis
praesidiis tenebantur.

,70,  Opere instituto fit equestre proelium in ea planitie, quam
intermissam collibus tria milia passuum in longitudinem patere
supra demonstravimus. Summa vi ab utrisque contenditur.
Laborantibus nostris Caesar Germanos summittit legionesque pro
castris constituit, ne qua subito irruptio ab hostium peditatu
fiat. Praesidio legionum addito nostris animus augetur: hostes in
fugam coniecti se ipsi multitudine impediunt atque angustioribus
portis relictis coacervantur. Germani acrius usque ad munitiones
secuntur. Fit magna caedes: nonnulli relictis equis fossam
transire et maceriam transcendere conantur. Paulum legiones
Caesar quas pro vallo constituerat promoveri iubet. Non minus qui
intra munitiones erant perturbantur Galli: veniri ad se confestim
existimantes ad arma conclamant; nonnulli perterriti in oppidum
irrumpunt. Vercingetorix iubet portas claudi, ne castra nudentur.
Multis interfectis, compluribus equis captis Germani sese
recipiunt.

,71,  Vercingetorix, priusquam munitiones ab Romanis perficiantur,
consilium capit omnem ab se equitatum noctu dimittere.
Discedentibus mandat ut suam quisque eorum civitatem adeat
omnesque qui per aetatem arma ferre possint ad bellum cogant. Sua
in illos merita proponit obtestaturque ut suae salutis rationem
habeant neu se optime de communi libertate meritum in cruciatum
hostibus dedant. Quod si indiligentiores fuerint, milia hominum
delecta octoginta una secum interitura demonstrat. Ratione inita
se exigue dierum triginta habere frumentum, sed paulo etiam
longius tolerari posse parcendo. His datis mandatis, qua opus
erat intermissum, secunda vigilia silentio equitatum mittit.
Frumentum omne ad se referri iubet; capitis poenam eis qui non
paruerint constituit: pecus, cuius magna erat copia ab Mandubiis
compulsa, viritim distribuit; frumentum parce et paulatim metiri
instituit; copias omnes quas pro oppido collocaverat in oppidum
recepit. His rationibus auxilia Galliae exspectare et bellum
parat administrare.

,72,  Quibus rebus cognitis ex perfugis et captivis, Caesar haec
genera munitionis instituit. Fossam pedum viginti directis
lateribus duxit, ut eius fossae solum tantundem pateret quantum
summae fossae labra distarent. Reliquas omnes munitiones ab ea
fossa pedes quadringentos reduxit, (id) hoc consilio, quoniam
tantum esset necessario spatium complexus, nec facile totum
corpus corona militum cingeretur, ne de improviso aut noctu ad
munitiones hostium multitudo advolaret aut interdiu tela in
nostros operi destinatos conicere possent. Hoc intermisso spatio
duas fossas quindecim pedes latas, eadem altitudine perduxit,
quarum interiorem campestribus ac demissis locis aqua ex flumine
derivata complevit. Post eas aggerem ac vallum duodecim pedum
exstruxit. Huic loricam pinnasque adiecit grandibus cervis
eminentibus ad commissuras pluteorum atque aggeris, qui ascensum
hostium tardarent, et turres toto opere circumdedit, quae pedes
LXXX inter se distarent.

,73,  Erat eodem tempore et materiari et frumentari et tantas
munitiones fieri necesse deminutis nostris copiis quae longius ab
castris progrediebantur: ac nonnum quam opera nostra Galli
temptare atque eruptionem ex oppido pluribus portis summa vi
facere conabantur. Quare ad haec rursus opera addendum Caesar
putavit, quo minore numero militum munitiones defendi possent.
Itaque truncis arborum aut admodum firmis ramis abscisis atque
horum delibratis ac praeacutis cacuminibus perpetuae fossae
quinos pedes altae ducebantur. Huc illi stipites demissi et ab
infimo revincti, ne revelli possent, ab ramis eminebant. Quini
erant ordines coniuncti inter se atque implicati; quo qui
intraverant, se ipsi acutissimis vallis induebant. Hos cippos
appellabant. Ante quos obliquis ordinibus in quincuncem
dispositis scrobes tres in altitudinem pedes fodiebantur paulatim
angustiore ad infimum fastigio. Huc teretes stipites feminis
crassitudine ab summo praeacuti et praeusti demittebantur, ita ut
non amplius digitis quattuor ex terra eminerent; simul
confirmandi et stabiliendi causa singuli ab infimo solo pedes
terra exculcabantur, reliqua pars scrobis ad occultandas insidias
viminibus ac virgultis integebatur. Huius generis octoni ordines
ducti ternos inter se pedes distabant. Id ex similitudine floris
lilium appellabant. Ante haec taleae pedem longae ferreis hamis
infixis totae in terram infodiebantur mediocribusque intermissis
spatiis omnibus locis disserebantur; quos stimulos nominabant.

,74,  His rebus perfectis regiones secutus quam potuit aequissimas
pro loci natura quattuordecim milia passuum complexus pares
eiusdem generis munitiones, diversas ab bis, contra exteriorem
hostem perfecit, ut ne magna quidem multitudine, si ita accidat,
munitionum praesidia circumfundi possent; ac ne cum periculo ex
castris egredi cogatur, dierum triginta pabulum frumentumque
habere omnes convectum iubet.

,75,  Dum haec apud Alesiam geruntur, Galli concilio principum
indicto non omnes eos qui arma ferre possent, ut censuit
Vercingetorix, convocandos statuunt, sed certum numerum cuique ex
civitate imperandum, ne tanta multitudine confusa nec moderari
nec discernere suos nec frumentandi rationem habere possent.
Imperant Aeduis atque eorum clientibus, Segusiavis, Ambivaretis,
Aulercis Brannovicibus, Blannoviis, milia XXXV; parem numerum
Arvernis adiunctis Eleutetis, Cadurcis, Gabalis, Vellaviis, qui
sub imperio Arvernorum esse consuerunt; Sequanis, Senonibus,
Biturigibus, Santonis, Rutenis, Carnutibus duodena milia;
Bellovacis X; totidem Lemovicibus; octona Pictonibus et Turonis
et Parisiis et Helvetiis; (Suessionibus,) Ambianis,
Mediomatricis, Petrocoriis, Nerviis, Morinis, Nitiobrigibus quina
milia; Aulercis Cenomanis totidem; Atrebatibus (IIII milibus);
Veliocassis, Lexoviis et Aulercis Eburovicibus terna; Rauracis et
Boiis bina; (XXX milia) universis civitatibus, quae Oceanum
attingunt quaeque eorum consuetudine Armoricae appellantur, quo
sunt in numero Curiosolites, Redones, Ambibarii, Caletes, Osismi,
Veneti, Lemovices, Venelli. Ex his Bellovaci suum numerum non
compleverunt, quod se suo nomine atque arbitrio cum Romanis
bellum gesturos dicebant neque cuiusquam imperio obtemperaturos;
rogati tamen ab Commio pro eius hospitio duo milia una miserunt.

,76,  Huius opera Commi, ut antea demonstravimus, fideli atque
utili superioribus annis erat usus in Britannia Caesar; quibus
ille pro meritis civitatem eius immunem esse iusserat, iura
legesque reddiderat atque ipsi Morinos attribuerat. Tamen tanta
universae Galliae consensio fuit libertatis vindicandae et
pristinae belli laudis recuperandae, ut neque beneficiis neque
amicitiae memoria moverentur, omnesque et animo et opibus in id
bellum incumberent. Coactis equitum VIII milibus et peditum
circiter CCL haec in Aeduorum finibus recensebantur, numerusque
inibatur, praefecti constituebantur. Commio Atrebati, Viridomaro
et Eporedorigi Aeduis, Vercassivellauno Arverno, consobrino
Vercingetorigis, summa imperi traditur. His delecti ex
civitatibus attribuuntur, quorum consilio bellum administraretur.
Omnes alacres et fiduciae pleni ad Alesiam proficiscuntur, neque
erat omnium quisquam qui aspectum modo tantae multitudinis
sustineri posse arbitraretur, praesertim ancipiti proelio, cum ex
oppido eruptione pugnaretur, foris tantae copiae equitatus
peditatusque cernerentur.

,77,  At ei, qui Alesiae obsidebantur praeterita die, qua auxilia
suorum exspectaverant, consumpto omni frumento, inscii quid in
Aeduis gereretur, concilio coacto de exitu suarum fortunarum
consultabant. Ac variis dictis sententiis, quarum pars
deditionem, pars, dum vires suppeterent, eruptionem censebat, non
praetereunda oratio Critognati videtur propter eius singularem et
nefariam crudelitatem. Hic summo in Arvernis ortus loco et magnae
habitus auctoritatis, "Nihil," inquit, "de eorum sententia
dicturus sum, qui turpissimam servitutem deditionis nomine
appellant, neque hos habendos civium loco neque ad concilium
adhibendos censeo. Cum his mihi res sit, qui eruptionem probant;
quorum in consilio omnium vestrum consensu pristinae residere
virtutis memoria videtur. Animi est ista mollitia, non virtus,
paulisper inopiam ferre non posse. Qui se ultro morti offerant
facilius reperiuntur quam qui dolorem patienter ferant. Atque ego
hanc sententiam probarem (tantum apud me dignitas potest), si
nullam praeterquam vitae nostrae iacturam fieri viderem: sed in
consilio capiendo omnem Galliam respiciamus, quam ad nostrum
auxilium concitavimus. Quid hominum milibus LXXX uno loco
interfectis propinquis consanguineisque nostris animi fore
existimatis, si paene in ipsis cadaveribus proelio decertare
cogentur? Nolite hos vestro auxilio exspoliare, qui vestrae
salutis causa suum periculum neglexerunt, nec stultitia ac
temeritate vestra aut animi imbecillitate omnem Galliam
prosternere et perpetuae servituti subicere. An, quod ad diem non
venerunt, de eorum fide constantiaque dubitatis? Quid ergo?
Romanos in illis ulterioribus munitionibus animine causa cotidie
exerceri putatis? Si illorum nuntiis confirmari non potestis omni
aditu praesaepto, his utimini testibus appropinquare eorum
adventum; cuius rei timore exterriti diem noctemque in opere
versantur. Quid ergo mei consili est? Facere, quod nostri maiores
nequaquam pari bello Cimbrorum Teutonumque fecerunt; qui in
oppida compulsi ac simili inopia subacti eorum corporibus qui
aetate ad bellum inutiles videbantur vitam toleraverunt neque se
hostibus tradiderunt. Cuius rei si exemplum non haberemus, tamen
libertatis causa institui et posteris prodi pulcherrimum
iudicarem. Nam quid illi simile bello fuit? Depopulata Gallia
Cimbri magnaque illata calamitate finibus quidem nostris
aliquando excesserunt atque alias terras petierunt; iura, leges,
agros, libertatem nobis reliquerunt. Romani vero quid petunt
aliud aut quid volunt, nisi invidia adducti, quos fama nobiles
potentesque bello cognoverunt, horum in agris civitatibusque
considere atque his aeternam iniungere servitutem? Neque enim
ulla alia condicione bella gesserunt. Quod si ea quae in
longinquis nationibus geruntur ignoratis, respicite finitimam
Galliam, quae in provinciam redacta iure et legibus commutatis
securibus subiecta perpetua premitur servitute."

,78,  Sententiis dictis constituunt ut ei qui valetudine aut
aetate inutiles sunt bello oppido excedant, atque omnia prius
experiantur, quam ad Critognati sententiam descendant: illo tamen
potius utendum consilio, si res cogat atque auxilia morentur,
quam aut deditionis aut pacis subeundam condicionem. Mandubii,
qui eos oppido receperant, cum liberis atque uxoribus exire
coguntur. Hi, cum ad munitiones Romanorum accessissent, flentes
omnibus precibus orabant, ut se in servitutem receptos cibo
iuvarent. At Caesar dispositis in vallo custodibus recipi
prohibebat.

,79,  Interea Commius reliquique duces quibus summa imperi
permissa erat cum omnibus copiis ad Alesiam perveniunt et colle
exteriore occupato non longius mille passibus ab nostris
munitionibus considunt. Postero die equitatu ex castris educto
omnem eam planitiem, quam in longitudinem tria milia passuum
patere demonstravimus, complent pedestresque copias paulum ab eo
loco abditas in locis superioribus constituunt. Erat ex oppido
Alesia despectus in campum. Concurrunt his auxiliis visis; fit
gratulatio inter eos, atque omnium animi ad laetitiam excitantur.
Itaque productis copiis ante oppidum considunt et proximam fossam
cratibus integunt atque aggere explent seque ad eruptionem atque
omnes casus comparant.

,80,  Caesar omni exercitu ad utramque partem munitionum
disposito, ut, si usus veniat, suum quisque locum teneat et
noverit, equitatum ex castris educi et proelium committi iubet.
Erat ex omnibus castris, quae summum undique iugum tenebant,
despectus, atque omnes milites intenti pugnae proventum
exspectabant. Galli inter equites raros sagittarios expeditosque
levis armaturae interiecerant, qui suis cedentibus auxilio
succurrerent et nostrorum equitum impetus sustinerent. Ab his
complures de improviso vuluerati proelio excedebant. Cum suos
pugna superiores esse Galli confiderent et nostros multitudine
premi viderent, ex omnibus partibus et ei qui munitionibus
continebantur et hi qui ad auxilium convenerant clamore et
ululatu suorum animos confirmabant. Quod in conspectu omnium res
gerebatur neque recte ac turpiter factum celari poterat, utrosque
et laudis cupiditas et timor ignominiae ad virtutem excitabant.
Cum a meridie prope ad solis occasum dubia victoria pugnaretur,
Germani una in parte confertis turmis in hostes impetum fecerunt
eosque propulerunt; quibus in fugam coniectis sagittarii
circumventi interfectique sunt. Item ex reliquis partibus nostri
cedentes usque ad castra insecuti sui colligendi facultatem non
dederunt. At ei qui ab Alesia processerant maesti prope victoria
desperata se in oppidum receperunt.

,81,  Uno die intermisso Galli atque hoc spatio magno cratium,
scalarum, harpagonum numero effecto media nocte silentio ex
castris egressi ad campestres munitiones accedunt. Subito clamore
sublato, qua significatione qui in oppido obsidebantur de suo
adventu cognoscere possent, crates proicere, fundis, sagittis,
lapidibus nostros de vallo proturbare reliquaque quae ad
oppugnationem pertinent parant administrare. Eodem tempore
clamore exaudito dat tuba signum suis Vercingetorix atque ex
oppido educit. Nostri, ut superioribus diebus, ut cuique erat
locus attributus, ad munitiones accedunt; fundis librilibus
sudibusque quas in opere disposuerant ac glandibus Gallos
proterrent. Prospectu tenebris adempto multa utrimque vulnera
accipiuntur. Complura tormentis tela coniciuntur. At Marcus
Antonius et Gaius Trebonius legati, quibus hae partes ad
defendendum obvenerant, qua ex parte nostros premi intellexerant,
his auxilio ex ulterioribus castellis deductos summittebant.

,82,  Dum longius ab munitione aberant Galli, plus multitudine
telorum proficiebant; posteaquam propius successerunt, aut se
stimulis inopinantes induebant aut in scrobes delati
transfodiebantur aut ex vallo ac turribus traiecti pilis
muralibus interibant. Multis undique vulneribus acceptis nulla
munitione perrupta, cum lux appeteret, veriti ne ab latere aperto
ex superioribus castris eruptione circumvenirentur, se ad suos
receperunt. At interiores, dum ea quae a Vercingetorige ad
eruptionem praeparata erant proferunt, priores fossas explent,
diutius in his rebus administrandis morati prius suos discessisse
cognoverunt, quam munitionibus appropinquarent. Ita re infecta in
oppidum reverterunt.

,83,  Bis magno cum detrimento repulsi Galli quid agant consulunt;
locorum peritos adhibent: ex his superiorum castrorum situs
munitionesque cognoscunt. Erat a septentrionibus collis, quem
propter magnitudinem circuitus opere circumplecti non potuerant
nostri: necessario paene iniquo loco et leniter declivi castra
fecerunt. Haec Gaius Antistius Reginus et Gaius Caninius Rebilus
legati cum duabus legionibus obtinebant. Cognitis per
exploratores regionibus duces hostium LX milia ex omni numero
deligunt earum civitatum quae maximam virtutis opinionem
habebant; quid quoque pacto agi placeat occulte inter se
constituunt; adeundi tempus definiunt, cum meridies esse
videatur. His copiis Vercassivellaunum Arvernum, unum ex quattuor
ducibus, propinquum Vercingetorigis, praeficiunt. Ille ex castris
prima vigilia egressus prope confecto sub lucem itinere post
montem se occultavit militesque ex nocturno labore sese reficere
iussit. Cum iam meridies appropinquare videretur, ad ea castra
quae supra demonstravimus contendit; eodemque tempore equitatus
ad campestres munitiones accedere et reliquae copiae pro castris
sese ostendere coeperunt.

,84,  Vercingetorix ex arce Alesiae suos conspicatus ex oppido
egreditur; crates, longurios, musculos, falces reliquaque quae
eruptionis causa paraverat profert. Pugnatur uno tempore omnibus
locis, atque omnia temptantur: quae minime visa pars firma est,
huc concurritur. Romanorum manus tantis munitionibus distinetur
nec facile pluribus locis occurrit. Multum ad terrendos nostros
valet clamor, qui post tergum pugnantibus exstitit, quod suum
periculum in aliena vident salute constare: omnia enim plerumque
quae absunt vehementius hominum mentes perturbant.

,85,  Caesar idoneum locum nactus quid quaque ex parte geratur
cognoscit; laborantibus summittit. Utrisque ad animum occurrit
unum esse illud tempus, quo maxime contendi conveniat: Galli,
nisi perfregerint munitiones, de omni salute desperant; Romani,
si rem obtinuerint, finem laborum omnium exspectant. Maxime ad
superiores munitiones laboratur, quo Vercassivellaunum missum
demonstravimus. Iniquum loci ad declivitatem fastigium magnum
habet momentum. Alii tela coniciunt, alii testudine facta
subeunt; defatigatis in vicem integri succedunt. Agger ab
universis in munitionem coniectus et ascensum dat Gallis et ea
quae in terra occultaverant Romani contegit; nec iam arma nostris
nec vires suppetunt.

,86,  His rebus cognitis Caesar Labienum cum cohortibus sex
subsidio laborantibus mittit: imperat, si sustinere non posset,
deductis cohortibus eruptione pugnaret; id nisi necessario ne
faciat. Ipse adit reliquos, cohortatur ne labori succumbant;
omnium superiorum dimicationum fructum in eo die atque hora docet
consistere. Interiores desperatis campestribus locis propter
magnitudinem munitionum loca praerupta ex ascensu temptant: huc
ea quae paraverant conferunt. Multitudine telorum ex turribus
propugnantes deturbant, aggere et cratibus fossas explent,
falcibus vallum ac loricam rescindunt.

,87,  Mittit primo Brutum adulescentem cum cohortibus Caesar, post
cum aliis Gaium Fabium legatum; postremo ipse, cum vehementius
pugnaretur, integros subsidio adducit. Restituto proelio ac
repulsis hostibus eo quo Labienum miserat contendit; cohortes
quattuor ex proximo castello deducit, equitum partem sequi,
partem circumire exteriores munitiones et ab tergo hostes adoriri
iubet. Labienus, postquam neque aggeres neque fossae vim hostium
sustinere poterant, coactis una XL cohortibus, quas ex proximis
praesidus deductas fors obtulit, Caesarem per nuntios facit
certiorem quid faciendum existimet. Accelerat Caesar, ut proelio
intersit.

,88,  Eius adventu ex colore vestitus cognito, quo insigni in
proeliis uti consuerat, turmisque equitum et cohortibus visis
quas se sequi iusserat, ut de locis superioribus haec declivia et
devexa cernebantur, hostes proelium committunt. Utrimque clamore
sublato excipit rursus ex vallo atque omnibus munitionibus
clamor. Nostri omissis pilis gladiis rem gerunt. Repente post
tergum equitatus cernitur; cohortes aliae appropinquant. Hostes
terga vertunt; fugientibus equites occurrunt. Fit magna caedes.
Sedulius, dux et princeps Lemovicum, occiditur; Vercassivellaunus
Arvernus vivus in fuga comprehenditur; signa militaria
septuaginta quattuor ad Caesarem referuntur: pauci ex tanto
numero se incolumes in castra recipiunt. Conspicati ex oppido
caedem et fugam suorum desperata salute copias a munitionibus
reducunt. Fit protinus hac re audita ex castris Gallorum fuga.
Quod nisi crebris subsidiis ac totius diei labore milites essent
defessi, omnes hostium copiae deleri potuissent. De media nocte
missus equitatus novissimum agmen consequitur: magnus numerus
capitur atque interficitur; reliqui ex fuga in civitates
discedunt.

,89,  Postero die Vercingetorix concilio convocato id bellum se
suscepisse non suarum necessitatium, sed communis libertatis
causa demonstrat, et quoniam sit fortunae cedendum, ad utramque
rem se illis offerre, seu morte sua Romanis satisfacere seu vivum
tradere velint. Mittuntur de his rebus ad Caesarem legati. Iubet
arma tradi, principes produci. Ipse in munitione pro castris
consedit: eo duces producuntur; Vercingetorix deditur, arma
proiciuntur. Reservatis Aeduis atque Arvernis, si per eos
civitates reciperare posset, ex reliquis captivis toto exercitui
capita singula praedae nomine distribuit.

,90,  His rebus confectis in Aeduos proficiscitur; civitatem
recipit. Eo legati ab Arvernis missi quae imperaret se facturos
pollicentur. Imperat magnum numerum obsidum. Legiones in hiberna
mittit. Captivorum circiter viginti milia Aeduis Arvernisque
reddit. Titum Labienum duabus cum legionibus et equitatu in
Sequanos proficisci iubet: huic Marcum Sempronium Rutilum
attribuit. Gaium Fabium legatum et Lucium Minucium Basilum cum
legionibus duabus in Remis collocat, ne quam ab finitimis
Bellovacis calamitatem accipiant. Gaium Antistium Reginum in
Ambivaretos, Titum Sextium in Bituriges, Gaium Caninium Rebilum
in Rutenos cum singulis legionibus mittit. Quintum Tullium
Ciceronem et Publium Sulpicium Cabilloni et Matiscone in Aeduis
ad Ararim rei frumentariae causa collocat. Ipse Bibracte hiemare
constituit. His litteris cognitis Romae dierum viginti
supplicatio redditur.


