Titolo: Commentariorum de Bello Gallico (libro sesto)
Autore: Caio Giulio Cesare
VERSIONE ELETTRONICA CURATA DALLA GEORGE MASON UNIVERSITY
ADATTATA ALLA LETTURA PER I NON VEDENTI DA AMEDEO MARCHINI
(Per spostarsi pi agevolmente sui 44 capitoli che compongono il sesto
libro, usare l'opzione cerca del menu, digitando il numero tra virgole,
esempio: ,90,)

Caius Iuli Caesaris - Commentariorum de Bello Gallico - Liber Sextus


,1,  Multis de causis Caesar maiorem Galliae motum exspectans per
Marcum Silanum, Gaium Antistium Reginum, Titum Sextium legatos
delectum habere instituit; simul ab Gnaeo Pompeio proconsule
petit, quoniam ipse ad urbem cum imperio rei publicae causa
remaneret, quos ex Cisalpina Gallia consulis sacramento
rogavisset, ad signa convenire et ad se proficisci iuberet, magni
interesse etiam in reliquum tempus ad opinionem Galliae
existimans tantas videri Italiae facultates ut, si quid esset in
bello detrimenti acceptum, non modo id brevi tempore sarciri, sed
etiam maioribus augeri copiis posset. Quod cum Pompeius et rei
publicae et amicitiae tribuisset, celeriter confecto per suos
dilectu tribus ante exactam hiemem et constitutis et adductis
legionibus duplicatoque earum cohortium numero, quas cum Quinto
Titurio amiserat, et celeritate et copiis docuit, quid populi
Romani disciplina ataue ones Dossent.

,2,  Interfecto Indutiomaro, ut docuimus, ad eius propinquos a
Treveris imperium defertur. Illi finitimos Germanos sollicitare
et pecuniam polliceri non desistunt. Cum ab proximis impetrare
non possent, ulteriores temptant. Inventis nonnullis civitatibus
iureiurando inter se confirmant obsidibusque de pecunia cavent:
Ambiorigem sibi societate et foedere adiungunt. Quibus rebus
cognitis Caesar, cum undique bellum parari videret, Nervios,
Aduatucos ac Menapios adiunctis Cisrhenanis omnibus Germanis esse
in armis, Senones ad imperatum non venire et cum Carnutibus
finitimisque civitatibus consilia communicare, a Treveris
Germanos crebris legationibus sollicitari, maturius sibi de bello
cogitandum putavit.

,3,  Itaque nondum hieme confecta proximis quattuor coactis
legionibus de improviso in fines Nerviorum contendit et,
priusquam illi aut convenire aut profugere possent, magno pecoris
atque hominum numero capto atque ea praeda militibus concessa
vastatisque agris in deditionem venire atque obsides sibi dare
coegit. Eo celeriter confecto negotio rursus in hiberna legiones
reduxit. Concilio Galliae primo vere, ut instituerat, indicto,
cum reliqui praeter Senones, Carnutes Treverosque venissent,
initium belli ac defectionis hoc esse arbitratus, ut omnia
postponere videretur, concilium Lutetiam Parisiorum transfert.
Confines erant hi Senonibus civitatemque patrum memoria
coniunxerant, sed ab hoc consilio afuisse esistimabantur. Hac re
pro suggestu pronuntiata eodem die cum legionibus in Senones
proficiscitur magnisque itineribus eo pervenit.

,4,  Cognito eius adventu Acco, qui princeps eius consili fuerat,
iubet in oppida multitudinem convenire. Conantibus, priusquam id
effici posset, adesse Romanos nuntiatur. Necessario sententia
desistunt legatosque deprecandi causa ad Caesarem mittunt: adeunt
per Aeduos, quorum antiquitus erat in fide civitas. Libenter
Caesar petentibus Aeduis dat veniam excusationemque accipit, quod
aestivum tempus instantis belli, non quaestionis esse
arbitrabatur. Obsidibus imperatis centum hos Aeduis custodiendos
tradit. Eodem Carnutes legatos obsidesque mittunt usi
deprecatoribus Renis, quorum erant in clientela: eadem ferunt
responsa. Peragit concilium Caesar equitesque imperat
civitatibus.

,5,  Hac parte Galliae pacata totus et mente et animo in bellum
Treverorum et Ambiorigis insistit. Cavari num cum equitatu
Senonum secum proficisci iubet, ne quis aut ex huius iracundia
aut ex eo, quod meruerat, odio civitatis motus exsistat. His
rebus constitutis, quod pro explorato habebat Ambiorigem proelio
non esse concertaturum, reliqua eius consilia animo
circumspiciebat. Erant Menapii propinqui Eburonum finibus,
perpetuis paludibus silvisque muniti, qui uni ex Gallia de pace
ad Caesarem legatos numquam miserant. Cum his esse hospitium
Ambiorigi sciebat; item per Treveros venisse Germanis in
amicitiam cognoverat. Haec prius illi detrahenda auxilia
existimabat quam ipsum bello lacesseret, ne desperata salute aut
se in Menapios abderet aut cum Transrhenanis congredi cogeretur.
Hoc inito consilio totius exercitus impedimenta ad Labienum in
Treveros mittit duasque legiones ad eum proficisci iubet; ipse
cum legionibus expeditis quinque in Menapios proficiscitur. Illi
nulla coacta manu loci praesidio freti in silvas paludesque
confugiunt suaque eodem conferunt.

,6,  Caesar partitis copiis cum Gaio Fabio legato et Marco Crasso
quaestore celeriterque effectis pontibus adit tripertito,
aedificia vicosque incendit, magno pecoris atque hominum numero
potitur. Quibus rebus coacti Menapii legatos ad eum pacis
petendae causa mittunt. Ille obsidibus acceptis hostium se
habiturum numero confirmat, si aut Ambiorigem aut eius legatos
finibus suis recepissent. His confirmatis rebus Commium Atrebatem
cum equitatu custodis loco in Menapiis relinquit; ipse in
Treveros proficiscitur.

,7,  Dum haec a Caesare geruntur, Treveri magnis coactis peditatus
equitatusque copiis Labienum cum una legione, quae in eorum
finibus hiemaverat, adoriri parabant, iamque ab eo non longius
bidui via aberant, cum duas venisse legiones missu Caesaris
cognoscunt. Positis castris a milibus passuum XV auxilia
Germanorum esspectare constituunt. Labienus hostium cognito
consilio sperans temeritate eorum fore aliquam dimicandi
facultatem praesidio quinque cohortium impedimentis relicto cum
viginti quinque cohortibus magnoque equitatu contra hostem
proficiscitur et mille passuum intermisso spatio castra communit.
Erat inter Labienum atque hostem difficili transitu flumen
ripisque praeruptis. Hoc neque ipse transire habebat in animo
neque hostes transituros existi mabat. Augebatur auxiliorum
cotidie spes. Loquitur in concilio palam, quoniam Germani
appropinquare dicantur, sese suas exercitusque fortunas in dubium
non devocaturum et postero die prima luce castra moturum.
Celeriter haec ad hostes deferuntur, ut ex magno Gallorum equitum
numero nonnullos Gallicis rebus favere natura cogebat. Labienus
noctu tribunis militum primisque ordinibus convocatis, quid sui
sit consili proponit et, quo facilius hostibus timoris det
suspicionem, maiore strepitu et tumultu, quam populi Romani fert
consuetudo castra moveri iubet. His rebus fugae similem
profectionem effecit. Haec quoque per exploratores ante lucem in
tanta propinquitate castrorum ad hostes deferuntur.

,8,  Vix agmen novissimum extra munitiones processerat, cum Galli
cohortati inter se, ne speratam praedam ex manibus dimitterent--
longum esse per territis Romanis Germanorum auxilium exspectare,
neque suam pati dignitatem ut tantis copiis tam exiguam manum
praesertim fugientem atque impeditam adoriri non audeant--flumen
transire et iniquo loco committere proelium non dubitant. Quae
fore suspicatus Labienus, ut omnes citra flumen eliceret, eadem
usus simulatione itineris placide progrediebatur. Tum praemissis
paulum impedimentis atque in tumulo quodam collocatis "Habetis,"
inquit, "milites, quam petistis facultatem: hostem impedito atque
iniquo loco tenetis: praestate eandem nobis ducibus virtutem,
quam saepe numero imperatori praestitistis, atque illum adesse et
haec coram cernere existimate." Simul signa ad hostem converti
aciemque dirigi iubet, et paucis turmis praesidio ad impedimenta
dimissis reliquos equites ad latera disponit. Celeriter nostri
clamore sublato pila in hostes immittunt. Illi, ubi praeter spem
quos fugere credebant infestis signis ad se ire viderunt, impetum
modo ferre non potuerunt ac primo concursu in fugam coniecti
proximas silvas petierunt. Quos Labienus equitatu consectatus,
magno numero interfecto, compluribus captis, paucis post diebus
civitatem recepit. Nam Germani qui auxilio veniebant percepta
Treverorum fuga sese domum receperunt. Cum his propinqui
Indutiomari, qui defectionis auctores fuerant, comitati eos ex
civitate excesserunt. Cingetorigi, quem ab initio permansisse in
officio demonstravimus, principatus atque imperium est traditum.

,9,  Caesar, postquam ex Menapiis in Treveros venit, duabus de
causis Rhenum transire constituit; quarum una erat, quod auxilia
contra se Treveris miseraut, altera, ne ad eos Ambiorix receptum
haberet. His constitutis rebus paulum supra eum locum quo ante
exercitum traduxerat facere pontem instituit. Nota atque
instituta ratione magno militum studio paucis diebus opus
efficitur. Firmo in Treveris ad pontem praesidio relicto, ne quis
ab his subito motus oreretur, reliquas copias equitatumque
traducit. Ubii, qui ante obsides dederant atque in deditionem
venerant, purgandi sui causa ad eum legatos mittunt, qui doceant
neque auxilia ex sua civitate in Treveros missa neque ab se fidem
laesam: petunt atque orant ut sibi parcat, ne communi odio
Germanorum innocentes pro nocentibus poenas pendant; si amplius
obsidum vellet, dare pollicentur. Cognita Caesar causa reperit ab
Suebis auxilia missa esse; Ubiorum satisfactionem accipit, aditus
viasque in Suebos perquirit.

,10,  Interim paucis post diebus fit ab Ubiis certior Suebos omnes
in unum locum copias cogere atque eis nationibus quae sub eorum
sint imperio denuntiare, ut auxilia peditatus equitatusque
mittant. His cognitis rebus rem frumentariam providet, castris
idoneum locum deligit; Ubiis imperat ut pecora deducant suaque
omnia ex agris in oppida conferant, sperans barbaros atque
imperitos homines inopia cibariorum adductos ad iniquam pugnandi
condicionem posse deduci; mandat, ut crebros exploratores in
Suebos mittant quaeque apud eos gerantur cognoscant. Illi
imperata faciunt et paucis diebus intermissis referunt: Suebos
omnes, posteaquam certiores nuntii de exercitu Romanorum
venerint, cum omnibus suis sociorumque copiis, quas coegissent,
penitus ad extremos fines se recepisse: silvam esse ibi infinita
magnitudine, quae appellatur Bacenis; hanc longe introrsus
pertinere et pro nativo muro obiectam Cheruscos ab Suebis
Suebosque ab Cheruscis iniuriis incursionibusque prohibere: ad
eius initium silvae Suebos adventum Romanorum exspectare
constituisse.

,11,  Quoniam ad hunc locum perventum est, non alienum esse
videtur de Galliae Germaniaeque moribus et quo differant hae
nationes inter sese proponere. In Gallia non solum in omnibus
civitatibus atque in omnibus pagis partibusque, sed paene etiam
in singulis domibus factiones sunt, earumque factionum principes
sunt qui summam auctoritatem eorum iudicio habere existimantur,
quorum ad arbitrium iudiciumque summa omnium rerum consiliorumque
redeat. Itaque eius rei causa antiquitus institutum videtur, ne
quis ex plebe contra potentio rem auxili egeret: suos enim
quisque opprimi et circumveniri non patitur, neque, aliter si
faciat, ullam inter suos habet auctoritatem. Haec eadem ratio est
in summa totius Galliae: namque omnes civitates in partes divisae
sunt duas.

,12,  Cum Caesar in Galliam venit, alterius factionis principes
erant Aedui, alterius Sequani. Hi cum per se minus valerent, quod
summa auctoritas antiquitus erat in Aeduis magnaeque eorum erant
clientelae, Germanos atque Ariovistum sibi adiunxerant eosque ad
se magnis iacturis pollicitationibusque perduxerant. Proeliis
vero compluribus factis secundis atque omni nobilitate Aeduorum
interfecta tantum potentia antecesserant, ut magnam partem
clientium ab Aeduis ad se traducerent obsidesque ab eis principum
filios acciperent et publice iurare cogerent nihil se contra
Sequanos consili inituros et partem finitimi agri per vim
occupatam possiderent Galliaeque totius principatum obtinerent.
Qua necessitate adductus Diviciacus auxili petendi causa Romam ad
senatum profectus infecta re redierat. Adventu Caesaris facta
commutatione rerum, obsidibus Aeduis redditis, veteribus
clientelis restitutis, novis per Caesarem comparatis, quod hi,
qui se ad eorum amicitiam adgregaverant, meliore condicione atque
aequiore imperio se uti videbant, reliquis rebus eorum gratia
dignitateque amplificata Sequani principatum dimiserant. In eorum
locum Remi successerant: quos quod adaequare apud Caesarem gratia
intellegebatur, ei, qui propter veteres inimicitias nullo modo
cum Aeduis coniungi poterant, se Remis in clientelam dicabant.
Hos illi diligenter tuebantur: ita et novam et repente collectam
auctoritatem tene bant. Eo tum statu res erat, ut longe principes
haberentur Aedui, secundum locum dignitatis Remi obtinerent.

,13,  In omni Gallia eorum hominum, qui aliquo sunt numero atque
honore, genera sunt duo. Nam plebes paene servorum habetur loco,
quae nihil audet per se, nullo adhibetur consilio. Plerique, cum
aut aere alieno aut magnitudine tributorum aut iniuria
potentiorum premuntur, sese in servitutem dicant nobilibus: in
hos eadem omnia sunt iura, quae dominis in servos. Sed de his
duobus generibus alterum est druidum, alterum equitum. Illi rebus
divinis intersunt, sacrificia publica ac privata procurant,
religiones interpretantur: ad hos magnus adulescentium numerus
disciplinae causa concurrit, magnoque hi sunt apud eos honore.
Nam fere de omnibus controversiis publicis privatisque
constituunt, et, si quod est admissum facinus, si caedes facta,
si de hereditate, de finibus controversia est, idem decernunt,
praemia poenasque constituunt; si qui aut privatus aut populus
eorum decreto non stetit, sacrificiis interdicunt. Haec poena
apud eos est gravissima. Quibus ita est interdictum, hi numero
impiorum ac sceleratorum habentur, his omnes decedunt, aditum
sermonemque defugiunt, ne quid ex contagione incommodi accipiant,
neque his petentibus ius redditur neque honos ullus communicatur.
His autem omnibus druidibus praeest unus, qui summam inter eos
habet auctoritatem. Hoc mortuo aut si qui ex reliquis excellit
dignitate succedit, aut, si sunt plures pares, suffragio druidum,
nonnumquam etiam armis de principatu contendunt. Hi certo anni
tempore in finibus Carnutum, quae regio totius Galliae media
habetur, considunt in loco consecrato. Huc omnes undique, qui
controversias habent, conveniunt eorumque decretis iudiciisque
parent. Disciplina in Britannia reperta atque inde in Galliam
translata esse existimatur, et nunc, qui diligentius eam rem
cognoscere volunt, plerumque illo discendi causa proficiscuntur.

,14,  Druides a bello abesse consuerunt neque tributa una cum
reliquis pendunt; militiae vacationem omniumque rerum habent
immunitatem. Tantis excitati praemiis et sua sponte multi in
disciplinam conveniunt et a parentibus propinquisque mittuntur.
Magnum ibi numerum versuum ediscere dicuntur. Itaque annos
nonnulli vicenos in disciplina permanent. Neque fas esse
existimant ea litteris mandare, cum in reliquis fere rebus,
publicis privatisque rationibus Graecis litteris utantur. Id mihi
duabus de causis instituisse videntur, quod neque in vulgum
disciplinam efferri velint neque eos, qui discunt, litteris
confisos minus memoriae studere: quod fere plerisque accidit, ut
praesidio litterarum diligentiam in perdiscendo ac memoriam
remittant. In primis hoc volunt persuadere, non interire animas,
sed ab aliis post mortem transire ad alios, atque hoc maxime ad
virtutem excitari putant metu mortis neglecto. Multa praeterea de
sideribus atque eorum motu, de mundi ac terrarum magnitudine, de
rerum natura, de deorum immortalium vi ac potestate disputant et
iuventuti tradunt.

,15,  Alterum genus est equitum. Hi, cum est usus atque aliquod
bellum incidit (quod fere ante Caesaris adventum quotannis
accidere solebat, uti aut ipsi iniurias inferrent aut illatas
propulsarent), omnes in bello versantur, atque eorum ut quisque
est genere copiisque amplissimus, ita plurimos circum se ambactos
clientesque habet. Hanc unam gratiam potentiamque noverunt.

,16,  Natio est omnis Gallorum admodum dedita religionibus, atque
ob eam causam, qui sunt adfecti gravioribus morbis quique in
proeliis periculisque versantur, aut pro victimis homines
immolant aut se immolaturos vovent administrisque ad ea
sacrificia druidibus utuntur, quod, pro vita hominis nisi hominis
vita reddatur, non posse deorum immortalium numen placari
arbitrantur, publiceque eiusdem generis habent instituta
sacrificia. Alii immani magnitudine simulacra habent, quorum
contexta viminibus membra vivis hominibus complent; quibus
succensis circumventi flamma exanimantur homines. Supplicia eorum
qui in furto aut in latrocinio aut aliqua noxia sint comprehensi
gratiora dis immortalibus esse arbitrantur; sed, cum eius generis
copia defecit, etiam ad innocentium supplicia descendunt.

,17,  Deum maxime Mercurium colunt. Huius sunt plurima simulacra:
hunc omnium inventorem artium ferunt, hunc viarum atque itinerum
ducem, hunc ad quaestus pecuniae mercaturasque habere vim maximam
arbitrantur. Post hunc Apollinem et Martem et Iovem et Minervam.
De his eandem fere, quam reliquae gentes, habent opinionem:
Apollinem morbos depellere, Minervam operum atque artificiorum
initia tradere, Iovem imperium caelestium tenere, Martem bella
regere. Huic, cum proelio dimicare constituerunt, ea quae bello
ceperint plerumque devovent: cum superaverunt, animalia capta
immolant reliquasque res in unum locum conferunt. Multis in
civitatibus harum rerum exstructos tumulos locis consecratis
conspicari licet; neque saepe accidit, ut neglecta quispiam
religione aut capta apud se occultare aut posita tollere auderet,
gravissimumque ei rei supplicium cum cruciatu constitutum est.

,18,  Galli se omnes ab Dite patre prognatos praedicant idque ab
druidibus proditum dicunt. Ob eam causam spatia omnis temporis
non numero dierum sed noctium finiunt; dies natales et mensum et
annorum initia sic observant ut noctem dies subsequatur. In
reliquis vitae institutis hoc fere ab reliquis differunt, quod
suos liberos, nisi cum adoleverunt, ut munus militiae sustinere
possint, palam ad se adire non patiuntur filiumque puerili aetate
in publico in conspectu patris adsistere turpe ducunt.

,19,  Viri, quantas pecunias ab uxoribus dotis nomine acceperunt,
tantas ex suis bonis aestimatione facta cum dotibus communicant.
Huius omnis pecuniae coniunctim ratio habetur fructusque
servantur: uter eorum vita superarit, ad eum pars utriusque cum
fructibus superiorum temporum pervenit. Viri in uxores, sicuti in
liberos, vitae necisque habent potestatem; et cum paterfamiliae
illustriore loco natus decessit, eius propinqui conveniunt et, de
morte si res in suspicionem venit, de uxoribus in servilem modum
quaestionem habent et, si compertum est, igni atque omnibus
tormentis excruciatas interficiunt. Funera sunt pro cultu
Gallorum magnifica et sumptuosa; omniaque quae vivis cordi fuisse
arbitrantur in ignem inferunt, etiam animalia, ac paulo supra
hanc memoriam servi et clientes, quos ab eis dilectos esse
constabat, iustis funeribus confectis una cremabantur.

,20,  Quae civitates commodius suam rem publicam administrare
existimantur, habent legibus sanctum, si quis quid de re publica
a finitimis rumore aut fama acceperit, uti ad magistratum deferat
neve cum quo alio communicet, quod saepe homines temerarios atque
imperitos falsis rumoribus terreri et ad facinus impelli et de
summis rebus consilium capere cognitum est. Magistratus quae visa
sunt occultant quaeque esse ex usu iudicaverunt multitudini
produnt. De re publica nisi per concilium loqui non conceditur.

,21,  Germani multum ab hac consuetudine differunt. Nam neque
druides habent, qui rebus divinis praesint, neque sacrificiis
student. Deorum numero eos solos ducunt, quos cernunt et quorum
aperte opibus iuvantur, Solem et Vulcanum et Lunam, reliquos ne
fama quidem acceperunt. Vita omnis in venationibus atque in
studiis rei militaris consistit: ab parvulis labori ac duritiae
student. Qui diutissime impuberes permanserunt, maximam inter
suos ferunt laudem: hoc ali staturam, ali vires nervosque
confirmari putant. Intra annum vero vicesimum feminae notitiam
habuisse in turpissimis habent rebus; cuius rei nulla est
occultatio, quod et promiscue in fluminibus perluuntur et
pellibus aut parvis renonum tegimentis utuntur magna corporis
parte nuda.

,22,  Agriculturae non student, maiorque pars eorum victus in
lacte, caseo, carne consistit. Neque quisquam agri modum certum
aut fines habet proprios; sed magistratus ac principes in annos
singulos gentibus cognationibusque hominum, qui una coierunt,
quantum et quo loco visum est agri attribuunt atque anno post
alio transire cogunt. Eius rei multas adferunt causas: ne adsidua
consuetudine capti studium belli gerendi agricultura commutent;
ne latos fines parare studeant, potentioresque humiliores
possessionibus expellant; ne accuratius ad frigora atque aestus
vitandos aedificent; ne qua oriatur pecuniae cupiditas, qua ex re
factiones dissensionesque nascuntur; ut animi aequitate plebem
contineant, cum suas quisque opes cum potentissimis aequari
videat.

,23,  Civitatibus maxima laus est quam latissime circum se
vastatis finibus solitudines habere. Hoc proprium virtutis
existimant, expulsos agris finitimos cedere, neque quemquam prope
audere consistere; simul hoc se fore tutiores arbitrantur
repentinae incursionis timore sublato. Cum bellum civitas aut
illa tum defendit aut infert, magistratus, qui ei bello praesint,
ut vitae necisque habeant potestatem, deliguntur. In pace nullus
est communis magistratus, sed principes regionum atque pagorum
inter suos ius dicunt controversiasque minuunt. Latrocinia nullam
habent infamiam, quae extra fines cuiusque civitatis fiunt, atque
ea iuventutis exercendae ac desidiae minuendae causa fieri
praedicant. Atque ubi quis ex principibus in concilio dixit se
ducem fore, qui sequi velint, profiteantur, consurgunt ei qui et
causam et hominem probant suumque auxilium pollicentur atque ab
multitudine collaudantur: qui ex his secuti non sunt, in
desertorum ac proditorum numero ducuntur, omniumque his rerum
postea fides derogatur. Hospitem violare fas non putant; qui
quacumque de causa ad eos venerunt, ab iniuria prohibent, sanctos
habent, hisque omnium domus patent victusque communicatur.

,24,  Ac fuit antea tempus, cum Germanos Galli virtute superarent,
ultro bella inferrent, propter hominum multitudinem agrique
inopiam trans Rhenum colonias mitterent. Itaque ea quae
fertilissima Germaniae sunt loca circum Hercyniam silvam, quam
Eratostheni et quibusdam Graecis fama notam esse video, quam illi
Orcyniam appellant, Volcae Tectosages occupaverunt atque ibi
consederunt; quae gens ad hoc tempus his sedibus sese continet
summamque habet iustitiae et bellicae laudis opinionem. Nunc quod
in eadem inopia, egestate, patientia qua Germani permanent, eodem
victu et cultu corporis utuntur; Gallis autem provinciarum
propinquitas et transmarinarum rerum notitia multa ad copiam
atque usus largitur, paulatim adsuefacti superari multisque victi
proeliis ne se quidem ipsi cum illis virtute comparant.

,25,  Huius Hercyniae silvae, quae supra demonstrata est, latitudo
novem dierum iter expedito patet: non enim aliter finiri potest,
neque mensuras itinerum noverunt. Oritur ab Helvetiorum et
Nemetum et Rauracorum finibus rectaque fluminis Danubi regione
pertinet ad fines Dacorum et Anartium; hinc se flectit
sinistrorsus diversis ab flumine regionibus multarumque gentium
fines propter magnitudinem adtingit; neque quisquam est huius
Germaniae, qui se aut adisse ad initium eius silvae dicat, cum
dierum iter LX processerit, aut, quo ex loco oriatur, acceperit:
multaque in ea genera ferarum nasci constat, quae reliquis in
locis visa non sint; ex quibus quae maxime differant ab ceteris
et memoriae prodenda videantur haec sunt.

,26,  Est bos cervi figura, cuius a media fronte inter aures unum
cornu exsistit excelsius magisque directum his, quae nobis nota
sunt, cornibus: ab eius summo sicut palmae ramique late
divunduntur. Eadem est feminae marisque natura, eadem forma
magnitudoque cornuum.

,27,  Sunt item, quae appellantur alces. Harum est consimilis
capris figura et varietas pellium, sed magrutudine paulo
antecedunt mutilaeque sunt cornibus et crura sine nodis
articulisque habent neque quietis causa procumbunt neque, si quo
adflictae casu conciderunt, erigere sese aut sublevare possunt.
His sunt arbores pro cubilibus: ad eas se applicant atque ita
paulum modo reclinatae quietem capiunt. Quarum ex vestigiis cum
est animadversum a venatoribus, quo se recipere consuerint, omnes
eo loco aut ab radicibus subruunt aut accidunt arbores, tantum ut
summa species earum stantium relinquatur. Huc cum se consuetudine
reclinaverunt, infirmas arbores pondere adfligunt atque una ipsae
concidunt.

,28,  Tertium est genus eorum, qui uri appellantur. Hi sunt
magnitudine paulo infra elephantos, specie et colore et figura
tauri. Magna vis eorum est et magna velocitas, neque homini neque
ferae quam conspexerunt parcunt. Hos studiose foveis captos
interficiunt. Hoc se labore durant adulescentes atque hoc genere
venationis exercent, et qui plurimos ex his interfecerunt,
relatis in publicum cornibus, quae sint testimonio, magnam ferunt
laudem. Sed adsuescere ad homines et mansuefieri ne parvuli
quidem excepti possunt. Amplitudo cornuum et figura et species
multum a nostrorum boum cornibus differt. Haec studiose
conquisita ab labris argento circumcludunt atque in amplissimis
epulis pro poculis utuntur.

,29,  Caesar, postquam per Ubios exploratores comperit Suebos sese
in silvas recepisse, inopiam frumenti veritus, quod, ut supra
demonstravimus, minime omnes Germani agriculturae student,
constituit non progredi longius; sed, ne omnino metum reditus sui
barbaris tolleret atque ut eorum auxilia tardaret, reducto
exercitu partem ultimam pontis, quae ripas Ubiorum contingebat,
in longitudinem pedum ducentorum rescindit atque in extremo ponte
turrim tabulatorum quattuor constituit praesidiumque cohortium
duodecim pontis tuendi causa ponit magnisque eum locum
munitionibus firmat. Ei loco praesidioque Gaium Volcatium Tullum
adulescentem praefecit. Ipse, cum maturescere frumenta
inciperent, ad bellum Ambiorigis profectus per Arduennam silvam,
quae est totius Galliae maxima atque ab ripis Rheni finibusque
Treverorum ad Nervios pertinet milibusque amplius quingentis in
longitudinem patet, Lucium Minucium Basilum cum omni equitatu
praemittit, si quid celeritate itineris atque opportunitate
temporis proficere possit; monet, ut ignes in castris fieri
prohibeat, ne qua eius adventus procul significatio fiat: sese
confestim subsequi dicit.

,30,  Basilus, ut imperatum est, facit. Celeriter contraque omnium
opinionem confecto itinere multos in agris inopinantes
deprehendit: eorum indicio ad ipsum Ambiorigem contendit, quo in
loco cum paucis equitibus esse dicebatur. Multum cum in omnibus
rebus tum in re militari potest fortuna. Nam magno accidit casu
ut in ipsum incautum etiam atque imparatum incideret, priusque
eius adventus ab omnibus videretur, quam fama ac nuntius
adferretur: sic magnae fuit fortunae omni militari instrumento,
quod circum se habebat, erepto, raedis equisque comprehensis
ipsum effugere mortem. Sed hoc quoque factum est, quod aedificio
circumdato silva, ut sunt fere domicilia Gallorum, qui vitandi
aestus causa plerumque silvarum atque fluminum petunt
propinquitates, comites familiaresque eius angusto in loco
paulisper equitum nostrorum vim sustinuerunt. His pugnantibus
illum in equum quidam ex suis intulit: fugientem silvae texerunt.
Sic et ad subeundum periculum et ad vitandum multum fortuna
valuit.

,31,  Ambiorix copias suas iudicione non conduxerit, quod proelio
dimicandum non existimarit, an tempore exclusus et repentino
equitum adventu prohibitus, cum reliquum exercitum subsequi
crederet, dubium est. Sed certe dimissis per agros nuntiis sibi
quemque consulere iussit. Quorum pars in Arduennam silvam, pars
in continentes paludes profugit; qui proximi Oceano fuerunt, his
insulis sese occultaverunt, quas aestus efficere consuerunt:
multi ex suis finibus egressi se suaque omnia alienissimis
crediderunt. Catuvolcus, rex dimidiae partis Eburonum, qui una
cum Ambiorige consilium inierat, aetate iam confectus, cum
laborem aut belli aut fugae ferre non posset, omnibus precibus
detestatus Ambiorigem, qui eius consilii auctor fuisset, taxo,
cuius magna in Gallia Germaniaque copia est, se exanimavit.

,32,  Segni Condrusique, ex gente et numero Germanorum, qui sunt
inter Eburones Treverosque, legatos ad Caesarem miserunt oratum,
ne se in hostium numero duceret neve omnium Germanorum, qui
essent citra Rhenum, unam esse causam iudicaret: nihil se de
bello cogitavisse, nulla Ambiorigi auxilia misisse. Caesar
explorata re quaestione captivorum, si qui ad eos Eburones ex
fuga convenissent, ad se ut reducerentur, imperavit; si ita
fecissent, fines eorum se violaturum negavit. Tum copiis in tres
partes distributis impedimenta omnium legionum Aduatucam
contulit. Id castelli nomen est. Hoc fere est in mediis Eburonum
finibus, ubi Titurius atque Aurunculeius hiemandi causa
consederant. Hunc cum reliquis rebus locum probabat, tum quod
superioris anni munitiones integrae manebant, ut militum laborem
sublevaret. Praesidio impedimentis legionem quartamdecimam
reliquit, unam ex eis tribus, quas proxime conscriptas ex Italia
traduxerat. Ei legioni castrisque Quintum Tullium Ciceronem
praeficit ducentosque equites attribuit.

,33,  Partito exercitu Titum Labienum cum legionibus tribus ad
Oceanum versus in eas partes quae Menapios attingunt proficisci
iubet; Gaium Trebonium cum pari legionum numero ad eam regionem
quae ad Aduatucos adiacet depopulandam mittit; ipse cum reliquis
tribus ad flumen Scaldem, quod influit in Mosam, extremasque
Arduennae partis ire constituit, quo cum paucis equitibus
profectum Ambiorigem audiebat. Discedens post diem septimum sese
reversurum confirmat; quam ad diem ei legioni quae in praesidio
relinquebatur deberi frumentum sciebat. Labienum Treboniumque
hortatur, si rei publicae commodo facere possint, ad eum diem
revertantur, ut rursus communicato consilio exploratisque hostium
rationibus aliud initium belli capere possint.

,34,  Erat, ut supra demonstravimus, manus certa nulla, non
oppidum, non praesidium, quod se armis defenderet, sed in omnes
partes dispersa multitudo. Ubi cuique aut valles abdita aut locus
silvestris aut palus impedita spem praesidi aut salutis aliquam
offerebat, consederat. Haec loca vicinitatibus erant nota,
magnamque res diligentiam requirebat non in summa exercitus
tuenda (nullum enim poterat universis perterritis ac dispersis
periculum accidere), sed in singulis militibus conservandis; quae
tamen ex parte res ad salutem exercitus pertinebat. Nam et
praedae cupiditas multos longius evocabat, et silvae incertis
occultisque itineribus confertos adire prohibebant. Si negotium
confici stirpemque hominum sceleratorum interfici vellet,
dimittendae plures manus diducendique erant milites; si continere
ad signa manipulos vellet, ut instituta ratio et consuetudo
exercitus Romani postulabat, locus ipse erat praesidio barbaris,
neque ex occulto insidiandi et dispersos circumveniendi singulis
deerat audacia. Ut in eiusmodi difficultatibus, quantum
diligentia provideri poterat providebatur, ut potius in nocendo
aliquid praetermitteretur, etsi omnium animi ad ulciscendum
ardebant, quam cum aliquo militum detrimento noceretur. Dimittit
ad finitimas civitates nuntios Caesar: omnes ad se vocat spe
praedae ad diripiendos Eburones, ut potius in silvis Gallorum
vita quam legionarius miles periclitetur, simul ut magna
multitudine circumfusa pro tali facinore stirps ac nomen
civitatis tollatur. Magnus undique numerus celeriter convenit.

,35,  Haec in omnibus Eburonum partibus gerebantur, diesque
appetebat septimus, quem ad diem Caesar ad impedimenta
legionemque reverti constituerat. Hic quantum in bello fortuna
possit et quantos adferat casus cognosci potuit. Dissipatis ac
perterritis hostibus, ut demonstravimus, manus erat nulla quae
parvam modo causam timoris adferret. Trans Rhenum ad Germanos
pervenit fama, diripi Eburones atque ultro omnes ad praedam
evocari. Cogunt equitum duo milia Sugambri, qui sunt proximi
Rheno, a quibus receptos ex fuga Tencteros atque Vsipetes supra
docuimus. Transeunt Rhenum navibus ratibusque triginta milibus
passuum infra eum locum, ubi pons erat perfectus praesidiumque ab
Caesare relictum: primos Eburonum fines adeunt; multos ex fuga
dispersos excipiunt, magno pecoris numero, cuius sunt cupidissimi
barbari, potiuntur. Invitati praeda longius procedunt. Non hos
palus in bello latrociniisque natos, non silvae morantur. Quibus
in locis sit Caesar ex captivis quaerunt; profectum longius
reperiunt omnemque exercitum discessisse cognoscunt. Atque unus
ex captivis "Quid vos," inquit, "hanc miseram ac tenuem sectamini
praedam, quibus licet iam esse fortunatissimos? Tribus horis
Aduatucam venire potestis: huc omnes suas fortunas exercitus
Romanorum contulit: praesidi tantum est, ut ne murus quidem cingi
possit, neque quisquam egredi extra munitiones audeat." Oblata
spe Germani quam nacti erant praedam in occulto relinquunt; ipsi
Aduatucam contendunt usi eodem duce, cuius haec indicio
cognoverant.

,36,  Cicero, qui omnes superiores dies praeceptis Caesaris cum
summa diligentia milites in castris continuisset ac ne calonem
quidem quemquam extra munitionem egredi passus esset, septimo die
diffidens de numero dierum Caesarem fidem servaturum, quod
longius progressum audiebat, neque ulla de reditu eius fama
adferebatur, simul eorum permotus vocibus, qui illius patientiam
paene obsessionem appellabant, siquidem ex castris egredi non
liceret, nullum eiusmodi casum exspectans, quo novem oppositis
legionibus maximoque equitatu dispersis ac paene deletis hostibus
in milibus passuum tribus offendi posset, quinque cohortes
frumentatum in proximas segetes mittit, quas inter et castra unus
omnino collis intererat. Complures erant ex legionibus aegri
relicti; ex quibus qui hoc spatio dierum convaluerant, circiter
CCC, sub vexillo una mittuntur; magna praeterea multitudo
calonum, magna vis iumentorum, quae in castris subsederant, facta
potestate sequitur.

,37,  Hoc ipso tempore et casu Germani equites interveniunt
protinusque eodem illo, quo venerant, cursu ab decumana porta in
castra irrumpere conantur, nec prius sunt visi obiectis ab ea
parte silvis, quam castris appropinquarent, usque eo ut qui sub
vallo tenderent mercatores recipiendi sui facultatem non
haberent. Inopinantes nostri re nova perturbantur, ac vix primum
impetum cohors in statione sustinet. Circumfunduntur ex reliquis
hostes partibus, si quem aditum reperire possent. Aegre portas
nostri tuentur, reliquos aditus locus ipse per se munitioque
defendit. Totis trepidatur castris, atque alius ex alio causam
tumultus quaerit; neque quo signa ferantur neque quam in partem
quisque conveniat provident. Alius iam castra capta pronuntiat,
alius deleto exercitu atque imperatore victores barbaros venisse
contendit; plerique novas sibi ex loco religiones fingunt
Cottaeque et Tituri calamitatem, qui in eodem occiderint
castello, ante oculos ponunt. Tali timore omnibus perterritis
confirmatur opinio barbaris, ut ex captivo audierant, nullum esse
intus praesidium. Perrumpere nituntur seque ipsi adhortantur, ne
tantam fortunam ex manibus dimittant.

,38,  Erat aeger cum praesidio relictus Publius Sextius Baculus,
qui primum pilum ad Caesarem duxerat, cuius mentionem
superioribus proeliis fecimus, ac diem iam quintum cibo caruerat.
Hic diffisus suae atque omnium saluti inermis ex tabernaculo
prodit: videt imminere hostes atque in summo esse rem discrimine:
capit arma a proximis atque in porta consistit. Consequuntur hunc
centuriones eius cohortis quae in statione erat: paulisper una
proelium sustinent. Relinquit animus Sextium gravibus acceptis
vulneribus: aegre per manus tractus servatur. Hoc spatio
interposito reliqui sese confirmant tantum, ut in munitionibus
consistere audeant speciemque defensorum praebeant.

,39,  Interim confecta frumentatione milites nostri clamorem
exaudiunt: praecurrunt equites; quanto res sit in periculo
cognoscunt. Hic vero nulla munitio est quae perterritos recipiat:
modo conscripti atque usus militaris imperiti ad tribunum militum
centurionesque ora convertunt; quid ab his praecipiatur
exspectant. Nemo est tam fortis quin rei novitate perturbetur.
Barbari signa procul conspicati oppugnatione desistunt: redisse
primo legiones credunt, quas longius discessisse ex captivis
cognoverant; postea despecta paucitate ex omnibus partibus
impetum faciunt.

,40,  Calones in proximum tumulum procurrunt. Hinc celeriter
deiecti se in signa manipulosque coniciunt: eo magis timidos
perterrent milites. Alii cuneo facto ut celeriter perrumpant
censent, quoniam tam propinqua sint castra, et si pars aliqua
circumventa ceciderit, at reliquos servari posse confidunt; alii,
ut in iugo consistant atque eundem omnes ferant casum. Hoc
veteres non probant milites, quos sub vexillo una profectos
docuimus. Itaque inter se cohortati duce Gaio Trebonio, equite
Romano, qui eis erat praepositus, per medios hostes perrumpunt
incolumesque ad unum omnes in castra perveniunt. Hos subsecuti
calones equitesque eodem impetu militum virtute servantur. At ei
qui in iugo constiterant, nullo etiam nunc usu rei militaris
percepto neque in eo quod probaverant consilio permanere, ut se
loco superiore defenderent, neque eam quam prodesse aliis vim
celeritatemque viderant imitari potuerunt, sed se in castra
recipere conati iniquum in locum demiserunt. Centuriones, quorum
nonnulli ex inferioribus ordinibus reliquarum legionum virtutis
causa in superiores erant ordines huius legionis traducti, ne
ante partam rei militaris laudem amitterent, fortissime pugnantes
conciderunt. Militum pars horum virtute summotis hostibus praeter
spem incolumis in castra pervenit, pars a barbaris circumventa
periit.

,41,  Germani desperata expugnatione castrorum, quod nostros iam
constitisse in munitionibus videbant, cum ea praeda quam in
silvis deposuerant trans Rhenum sese receperunt. Ac tantus fuit
etiam post discessum hostium terror ut ea nocte, cum Gaius
Volusenus missus cum equitatu ad castra venisset, fidem non
faceret adesse cum incolumi Caesarem exercitu. Sic omnino animos
timor praeoccupaverat ut paene alienata mente deletis omnibus
copiis equitatum se ex fuga recepisse dicerent neque incolumi
exercitu Germanos castra oppugnaturos fuisse contenderent. Quem
timorem Caesaris adventus sustulit.

,42,  Reversus ille eventus belli non ignorans unum, quod cohortes
ex statione et praesidio essent emissae, questus ne minimo quidem
casu locum relinqui debuisse, multum fortunam in repentino
hostium adventu potuisse iudicavit, multo etiam amplius, quod
paene ab ipso vallo portisque castrorum barbaros avertisset.
Quarum omnium rerum maxime admirandum videbatur, quod Germani,
qui eo consilio Rhenum transierant, ut Ambiorigis fines
depopularentur, ad castra Romanorum delati optatissimum Ambiorigi
beneficium obtulerunt.

,43,  Caesar rursus ad vexandos hostes profectus magno coacto
numero ex finitimis civitatibus in omnes partes dimittit. Omnes
vici atque omnia aedificia quae quisque conspexerat
incendebantur; praeda ex omnibus locis agebatur; frumenta non
solum tanta multitudine iumentorum atque hominum consumebantur,
sed etiam anni tempore atque imbribus procubuerant ut, si qui
etiam in praesentia se occultassent, tamen his deducto exercitu
rerum omnium inopia pereundum videretur. Ac saepe in eum locum
ventum est tanto in omnes partes diviso equitatu, ut modo visum
ab se Ambiorigem in fuga circumspicerent captivi nec plane etiam
abisse ex conspectu contenderent, ut spe consequendi illata atque
infinito labore suscepto, qui se summam ab Caesare gratiam
inituros putarent, paene naturam studio vincerent, semperque
paulum ad summam felicitatem defuisse videretur, atque ille
latebris aut saltibus se eriperet et noctu occultatus alias
regiones partesque peteret non maiore equitum praesidio quam
quattuor, quibus solis vitam suam committere audebat.

,44,  Tali modo vastatis regionibus exercitum Caesar duarum
cohortium damno Durocortorum Remorum reducit concilioque in eum
locum Galliae indicto de coniuratione Senonum et Carnutum
quaestionem habere instituit et de Accone, qui princeps eius
consili fuerat, graviore sententia pronuntiata more maiorum
supplicium sumpsit. Nonnulli iudicium veriti profugerunt. Quibus
cum aqua atque igni interdixisset, duas legiones ad fines
Treverorum, duas in Lingonibus, sex reliquas in Senonum finibus
Agedinci in hibernis collocavit frumentoque exercitui proviso, ut
iustituerat, in Italiam ad conventus agendos profectus est.



