TERENTI.
ANDRIA.

Testo latino dell'Andria tratto dall'edizione critica oxoniense (P. Terenti
Afri Comoediae, ed. R. Kauer e W. M. Lindsay, con addenda di O. Skutsch,
Oxford 1958.)

DIDASCALIA.
Don. 36,3 W. Haec prima facta est, acta ludis Megalensibus M. Fulvio M.
Glabrione Q. Minucio Valerio aedilibus curulibus. Egerunt L. Atilius
Praenestinus et L. Ambivius Turpio. Modos fecit Flaccus Claudi filius (!)
tibiis paribus dextris vel sinistris. Et est tota Graeca (!). Edita M.
Marcello C. Sulpicio consulibus.

C. SVLPICI APOLLINARIS PERIOCHA
Sororem falso creditam meretriculae(1)
genere Andriae,(2) Glycerium,(3) vitiat Pamphilus
gravidaque facta dat fidem uxorem sibi
fore hanc; nam aliam pater ei desponderat,
gnatam(4) Chremetis, atque ut amorem comperit,
simulat futuras nuptias, cupiens suus
quid haberet(5) animi filius cognoscere.
Davi suasu non repugnat Pamphilus.
sed ex Glycerio natum ut vidit puerulum
Chremes, recusat nuptias, generum abdicat.
mox filiam Glycerium insperato(6) adgnitam
hanc Pamphilo, aliam dat Charino coniugem.


PERSONAE


(PROLOGVS)
SIMO SENEX
SOSIA LIBERTVS
DAVOS SERVOS
MYSIS ANCILLA
PAMPHILVS ADVLESCENS
CHARINVS ADVLESCENS
BYRRIA SERVOS
LESBIA OBSTETRIX
GLYCERIVM VIRGO
CHREMES SENEX
CRITO SENEX
DROMO LORARIVS
(CANTOR)


PROLOGUS


Poeta quom primum animum ad scribendum adpulit,(7)
id sibi negoti(8) credidit solum dari,
populo ut placerent quas fecisset fabulas.(9)
verum aliter evenire multo intellegit;
nam in prologis scribundis(10) operam abutitur,
non qui argumentum narret sed qui(11) malevoli
veteris poetae maledictis(12) respondeat.
nunc quam rem vitio dent quaeso(13) animum adtendite.
Menander fecit Andriam et Perinthiam.
qui utramvis recte norit ambas noverit:(14)
non ita dissimili sunt argumento, sed tamen
dissimili oratione sunt factae ac stilo.(15)
quae convenere(16) in Andriam ex Perinthia
fatetur transtulisse atque usum pro suis.
id isti vituperant factum atque in eo disputant
contaminari non decere fabulas.
faciuntne intellegendo ut nil intellegant? (17)
qui quom hunc accusant, Naevium Plautum Ennium
accusant(18) quos hic noster auctores habet,
quorum aemulari exoptat neglegentiam
potius quam istorum obscuram diligentiam.(19)
dehinc ut quiescant porro moneo et desinant
male dicere, malefacta(20) ne noscant sua.
favete,(21) adeste aequo animo et rem cognoscite,
ut pernoscatis(22) ecquid spei sit relicuom,(23)
posthac quas faciet de integro comoedias,
spectandae an exigendae sint vobis prius.(24)


ACTVS I


SIMO - SOSIA

SI. Vos istaec(25) intro auferte: abite. - Sosia,
ades dum:(26) paucis te volo. SO. dictum puta:
nempe ut curentur recte haec? SI. immo aliud. SO. quid est
quod tibi mea ars efficere hoc possit amplius?
SI. nil istac opus est arte ad hanc rem quam paro,
sed eis quas semper in te intellexi sitas,
fide et taciturnitate. SO. exspecto quid velis.
SI. ego postquam te emi, a parvolo ut semper tibi
apud me iusta et clemens fuerit servitus
scis. feci ex servo ut esses libertus mihi,
propterea quod servibas liberaliter:(27)
quod habui summum pretium persolvi tibi.
SO. in memoria habeo. SI. haud muto factum. SO. gaudeo
si tibi quid feci aut facio quod placeat, Simo,
et id gratum fuisse advorsum(28) te habeo gratiam.
sed hoc mihi molestumst;(29) nam istaec commemoratio
quasi exprobratiost immemoris benefici.
quin tu uno verbo dic quid est quod me velis.
SI. ita faciam. hoc primum in hac re praedico tibi:
quas credis esse has non sunt verae nuptiae.
SO. quor(30) simulas igitur? SI. rem omnem a principio audies:
eo pacto et gnati vitam et consilium meum
cognosces et quid facere in hac re te velim.
nam is postquam excessit ex ephebis,(31) Sosia, <et
liberius vivendi fuit potestas (nam antea
qui(32) scire posses aut ingenium noscere,
dum aetas metus magister(33) prohibebant? SO. itast.)
SI. quod plerique omnes faciunt adulescentuli,
ut animum ad aliquod studium adiungant, aut equos
alere aut canes ad venandum aut ad philosophos,
horum ille nil egregie praeter cetera
studebat et tamen omnia haec mediocriter.(34)
gaudebam. SO. non iniuria; nam id arbitror
adprime in vita esse utile, ut nequid nimis.(35)
SI. sic vita erat: facile omnis perferre ac pati;
cum quibus erat quomque(36) una is sese dedere
eorum obsequi studiis, adversus nemini,
numquam praeponens se illis; ita ut facillume(37)
sine invidia laudem invenias et amicos pares.
SO. sapienter vitam instituit; namque hoc tempore
obsequium amicos, veritas odium parit.
SI. interea mulier quaedam abhinc triennium
ex Andro commigravit huc viciniae,
inopia et cognatorum neglegentia
coacta, egregia forma atque aetate integra.(38)
SO. ei, vereor nequid Andria adportet mali!
SI. primo haec pudice vitam parce et duriter
agebat, lana ac tela victum quaeritans;
sed postquam amans accessit pretium pollicens
unus et item alter, ita ut ingeniumst omnium
hominum ab labore proclive ad lubidinem,
accepit condicionem, dehinc quaestum(39) occipit.
qui tum illam amabant forte, ita ut fit, filium
perduxere illuc, secum ut una esset, meum.(40)
egomet(41) continuo mecum "certe captus est:
habet."(42) observabam mane illorum servolos
venientis aut abeuntis:(43) rogitabam "heus puer,
dic sodes,(44) quis heri Chrysidem habuit?" nam Andriae
illi id erat nomen. SO. teneo. SI. Phaedrum aut Cliniam
dicebant aut Niceratum; nam ii tres tum simul
amabant. "eho quid Pamphilus?" "quid? symbolam(45)
dedit, cenavit." gaudebam. item alio die
quaerebam: comperibam nil ad Pamphilum
quicquam attinere. enimvero spectatum satis
putabam et magnum exemplum continentiae;
nam qui cum ingeniis conflictatur eius modi
neque commovetur animus in ea re tamen,
scias posse habere iam ipsum suae vitae modum.
quom id mihi placebat tum uno ore omnes omnia
bona dicere et laudare fortunas meas,
qui gnatum haberem tali ingenio praeditum.
quid verbis opus est? hac fama inpulsus Chremes
ultro ad me venit, unicam gnatam suam
cum dote summa filio uxorem ut daret.
placuit: despondi.(46) hic nuptiis dictust(47) dies.
SO. quid obstat quor non verae fiant? SI. audies.
ferme in diebus paucis quibus haec acta sunt
Chrysis vicina haec moritur. SO. o factum bene!
beasti; ei metui a Chryside. SI. ibi tum filius
cum illis qui amabant Chrysidem una aderat frequens;
curabat una funus; tristis interim,
nonnumquam conlacrumabat. placuit tum id mihi.
sic cogitabam: "hic parvae consuetudinis
causa huius mortem tam fert familiariter:
quid si ipse amasset?(48) quid hic mihi faciet patri?"
haec ego putabam esse omnia humani ingeni
mansuetique animi officia. quid multis moror?
egomet quoque eius causa in funus prodeo,
nil suspicans etiam mali. SO. hem quid id est? SI. scies.
ecfertur; imus. interea inter mulieres
quae ibi aderant forte unam(49) aspicio adulescentulam
forma... SO. bona fortasse. SI. et voltu, Sosia,
adeo modesto, adeo venusto ut nil supra.
quia tum mihi lamentari praeter ceteras
visast et quia erat forma praeter ceteras(50)
honesta ac liberali, accedo ad pedisequas,
quae sit rogo: sororem esse aiunt Chrysidis.
percussit ilico(51) animum. attat hoc illud est,
hinc illae lacrumae, haec illast misericordia.
SO. quam timeo quorsum evadas! SI. funus interim
procedit: sequimur; ad sepulcrum venimus;
in ignem impositast; fletur.(52) interea haec soror
quam dixi ad flammam accessit inprudentius,
satis cum periclo. ibi tum exanimatus Pamphilus
bene dissimulatum amorem et celatum indicat:
adcurrit; mediam mulierem complectitur:
"mea Glycerium," inquit "quid agis? quor te is perditum?"
tum illa, ut consuetum facile amorem cerneres,
reiecit se in eum flens quam familiariter!
SO. quid ais? SI. redeo inde iratus atque aegre ferens;(53)
nec satis ad obiurgandum causae. diceret
"quid feci? quid commerui aut peccavi, pater?
quae sese in ignem inicere voluit, prohibui
servavi." honesta oratiost. SO. recte putas;
nam si illum obiurges vitae qui auxilium tulit,
quid facias illi qui dederit damnum aut malum?
SI. venit Chremes postridie ad me clamitans:
indignum facinus; comperisse(54) Pamphilum
pro uxore habere hanc peregrinam. ego illud sedulo(55)
negare factum. ille instat factum. denique
ita tum discedo ab illo, ut qui se filiam
neget daturum. SO. non tu ibi gnatum...? SI. ne haec quidem
satis vehemens causa ad obiurgandum. SO. qui? cedo.(56)
SI. "tute ipse his rebus finem praescripsti, pater:
prope adest quom alieno more vivendumst mihi:
sine nunc meo me vivere interea modo."
SO. qui igitur relictus est obiurgandi locus?
SI. si propter amorem uxorem nolet ducere:
ea primum ab illo animum advortenda iniuriast;(57)
et nunc id operam do, ut per falsas nuptias
vera obiurgandi causa sit, si deneget;
simul sceleratus Davos siquid consili
habet, ut consumat nunc quom nil obsint doli;
quem ego credo manibus pedibusque obnixe omnia
facturum, magis id adeo mihi ut incommodet
quam ut obsequatur gnato. SO. quapropter? SI. rogas?
mala mens, malus animus.(58)quem quidem ego si sensero..
sed quid opust verbis? sin eveniat quod volo,
in Pamphilo ut nil sit morae, restat Chremes
cui mi expurgandus est: et spero confore.
nunc tuomst officium has bene ut adsimules nuptias,
perterrefacias Davom, observes filium
quid agat, quid cum illo consili captet. SO. sat est:
curabo. SI. eamus nunciam(59) intro: i prae, sequar.


SIMO - DAVOS

SI. Non dubiumst quin uxorem nolit filius;
ita Davom modo timere sensi, ubi nuptias
futuras esse audivit. sed ipse exit foras.
DA. mirabar hoc si sic abiret et eri semper lenitas
verebar quorsum evaderet.
qui postquam audierat non datum iri filio uxorem suo,
numquam quoiquam(60) nostrum verbum fecit neque id aegre tulit.
SI. at nunc faciet neque, ut opinor, sine tuo magno malo.
DA. id voluit nos sic necopinantis duci falso gaudio,
sperantis iam amoto metu, interoscitantis(61) opprimi,
ne esset spatium cogitandi ad disturbandas nuptias:
astute. SI. carnufex quae loquitur? DA. erus est neque provideram.
SI. Dave. DA. hem quid est? SI. eho dum ad me. DA. quid hic volt?(62) Siquid
ais?
DA. qua de re? SI. rogas?
meum gnatum rumor est amare. DA. id populus curat scilicet.(63)
SI. hoccin(64) agis an non? DA. ego vero istuc. SI. sed nunc ea me exquirere
iniqui patris est; nam quod antehac fecit nil ad me attinet.
dum tempus ad eam rem tulit, sivi animum ut expleret suom;
nunc hic dies aliam vitam defert, alios mores postulat:
dehinc postulo sive aequomst te oro, Dave, ut redeat iam in viam.
hoc quid sit? omnes qui amant graviter sibi dari uxorem ferunt.
DA. ita aiunt. SI. tum siquis magistrum cepit ad eam rem inprobum,
ipsum animum aegrotum ad deteriorem partem plerumque adplicat.(65)
DA. non hercle(66) intellego. SI. non? hem. DA. non; Davos sum, non Oedipus.
SI. nempe ergo aperte vis quae restant me loqui? DA. sane quidem.
SI. si sensero hodie quicquam in his te nuptiis
fallaciae conari quo fiant minus,
aut velle in ea re ostendi quam sis callidus,
verberibus caesum te in pistrinum, Dave, dedam usque ad necem,
ea lege atque omine ut, si te inde exemerim, ego pro te molam.
quid, hoc intellextin?(67) an nondum etiam ne hoc quidem? DA. immo callide:
ita aperte ipsam rem modo locutu's,(68) nil circum itione usus es.
SI. ubivis facilius passus sim quam in hac re me deludier.(69)
DA. bona verba, quaeso!(70) SI. inrides? nil me fallis.(71) sed dico tibi:
ne temere facias; neque tu haud dicas tibi non praedictum: cave!


DAVOS

Enimvero, Dave, nil locist segnitiae neque socordiae,
quantum intellexi modo senis sententiam de nuptiis:
quae si non astu providentur, me aut erum pessum dabunt.
nec quid agam certumst, Pamphilumne adiutem an auscultem seni.
si illum relinquo, eius vitae timeo; sin opitulor, huius minas,
quoi dare verba(72) difficilest: primum iam de amore hoc comperit;
me infensus servat nequam faciam in nuptiis fallaciam.(73)
si senserit, perii: aut si lubitum fuerit, causam ceperit(74)
quo iure quaque iniuria(75) praecipitem in pistrinum dabit.
ad haec mala hoc mi accedit etiam: haec Andria,
sive ista uxor sive amicast, gravida e Pamphilost.
audireque eorumst operae pretium audaciam
(nam inceptiost amentium, haud amantium):(76)
quidquid peperisset decreverunt tollere.
et fingunt quandam inter se nunc fallaciam
civem Atticam esse hanc: "fuit olim quidam senex
mercator; navim is fregit apud Andrum insulam;
is obiit mortem." ibi tum hanc eiectam Chrysidis
patrem recepisse orbam parvam. fabulae!
miquidem hercle non fit veri simile; atque ipsis commentum placet.
sed Mysis ab ea egreditur. at ego hinc me ad forum(77) ut
conveniam Pamphilum, ne de hac re pater inprudentem opprimat.


MYSIS

Audivi, Archylis, iamdudum: Lesbiam adduci iubes.
sane pol illa temulentast mulier et temeraria
non satis digna quoi committas primo partu mulierem.
tamen eam adducam? inportunitatem spectate aniculae
quia compotrix eius est. di, date facultatem obsecro
huic pariundi atque illi in aliis potius peccandi locum.
sed quidnam Pamphilum exanimatum video? vereor quid siet.(78)
opperiar, ut sciam num quid nam haec turba tristitiae adferat.



PAMPHILVS - MYSIS

PA. Hoccinest(79) humanum factu aut inceptu? Hoccinest officium patris?
MY. quid illud est? PA. pro deum fidem quid est, si haec non contumeliast?
uxorem decrerat dare sese mi hodie: nonne oportuit
praescisse me ante? nonne prius communicatum oportuit?
MY. miseram me, quod verbum audio!
PA. quid? Chremes, qui denegarat se commissurum mihi
gnatam suam uxorem, id mutavit quia me inmutatum(80) videt?
itane obstinate operam dat ut me a Glycerio miserum abstrahat?
quod si fit pereo funditus.
adeon(81) hominem esse invenustum aut infelicem quemquam ut ego sum!
pro deum atque hominum fidem!
nullon ego Chremetis pacto adfinitatem effugere potero?
quot modis contemptus spretus!(82) facta transacta omnia. hem
repudiatus repetor.(83) quam ob rem? nisi si id est quod suspicor:
aliquid monstri alunt: ea quoniam nemini obtrudi potest,
itur ad me. MY. oratio haec me miseram exanimavit metu.
PA. nam quid ego dicam de patre? ah
tantamne rem tam neglegenter agere! praeteriens modo
mi apud forum "uxor tibi ducendast, Pamphile, hodie" inquit: "para,
abi domum." id mihi visust dicere "abi cito ac suspende te."
obstipui. censen(84) me verbum potuisse ullum proloqui? aut
ullam causam, ineptam saltem falsam iniquam? obmutui.
quod si ego rescissem id prius, quid facerem siquis nunc me roget:
aliquid facerem ut hoc ne facerem.(85) sed nunc quid primum exsequar?
tot me inpediunt curae, quae meum animum divorsae trahunt:
amor, misericordia huius, nuptiarum sollicitatio,
tum patris pudor,(86) qui me tam leni passus est animo usque adhuc
quae meo quomque animo lubitumst facere. eine ego ut advorser?(87) ei mihi!
incertumst quid agam. MY. misera timeo "incertum" hoc quorsus accidat.
sed nunc peropust(88) aut hunc cum ipsa aut de illa aliquid me advorsum hunc
loqui:
dum in dubiost animus, paullo momento huc vel illuc impellitur.
PA. quis hic loquitur? Mysis, salve. MY. o salve, Pamphile. PA. quid agit? MY.
rogas?
laborat e dolore atque ex hoc misera sollicitast, diem
quia olim in hunc sunt constitutae nuptiae. tum autem hoc timet,
ne deseras se. PA. hem egone istuc conari queam?
egon propter me illam decipi miseram sinam,
quae mihi suom animum atque omnem vitam credidit,
quam ego animo egregie caram pro uxore habuerim?
bene et pudice eius doctum atque eductum sinam
coactum egestate ingenium inmutarier? (89)
non faciam. MY. haud verear si in te solo sit situm;
sed vim ut queas ferre. PA. adeon me ignavom putas,
adeon porro ingratum aut inhumanum aut ferum,(90)
ut neque me consuetudo neque amor neque pudor(91)
commoveat neque commoneat(92) ut servem fidem?
MY. unum hoc scio, hanc meritam esse ut memor esses sui.
PA. memor essem? o Mysis Mysis, etiam nunc mihi
scripta illa dicta sunt in animo Chrysidis
de Glycerio. iam ferme moriens me vocat:
accessi; vos semotae: nos soli:(93) incipit
"mi Pamphile, huius formam atque aetatem vides,
nec clam te est quam illi nunc utraeque inutiles
et ad pudicitiam at ad rem tutandam sient.(94)
quod ego per hanc te dexteram [oro] et genium tuom,(95)
per tuam fidem perque huius solitudinem
te obtestor ne abs te hanc segreges neu deseras.
si te in germani fratris dilexi loco
sive haec te solum semper fecit maxumi
seu tibi morigera fuit in rebus omnibus,
te isti virum do, amicum tutorem patrem;(96)
bona nostra haec tibi permitto et tuae mando fidei."
hanc mi in manum dat;(97) mors continuo ipsam occupat.
accepi: acceptam(98) servabo. MY. ita spero quidem.
PA. sed quor tu abis ab illa? MY. obstetricem accerso. PA. propera. atque
audin?
verbum unum cave de nuptiis, ne ad morbum hoc etiam... MY. teneo.


ACTVS II


CHARINVS - BYRRIA - PAMPHILVS

CH. Quid ais, Byrria? daturne illa Pamphilo hodie nuptum? BY. sic est.
CH. qui(99) scis? BY. apud forum modo e Davo audivi. CH. vae misero mihi!
ut animus in spe atque in timore usque antehac attentus fuit,
ita, postquam adempta spes est, lassus cura confectus stupet.
BY. quaeso edepol,(100) Charine, quoniam non potest id fieri quod vis,
id velis quod possit.(101) CH. nil volo aliud nisi Philumenam BY. ah
quanto satius te id dare operam qui istum amorem ex animo amoveas,
quam id loqui quo mage(102) lubido frustra incendatur tua!
CH. facile omnes quom valemus recta consilia aegrotis damus.
tu si hic sis aliter sentias. BY. age age,(103) ut lubet. CH. sed Pamphilum
video. omnia experiri certumst prius quam pereo. BY. quid hic agit?
CH. ipsum hunc orabo, huic supplicabo, amorem huic narrabo meum:
credo impetrabo ut aliquot saltem nuptiis prodat dies:
interea fiet aliquid, spero. BY. id "aliquid" nil est. CH. Byrria,
quid tibi videtur? adeon ad eum? BY. quidni? si nil impetres,
ut te arbitretur sibi paratum moechum,(104) si illam duxerit.
CH. abin hinc in malam rem cum suspicione istac, scelus?
PA. Charinum video. salve. CH. o salve, Pamphile:
ad te advenio spem salutem auxilium consilium(105) expetens.
PA. neque pol(106) consili locum habeo neque ad auxilium copiam.
sed istuc quidnamst? CH. hodie uxorem ducis? PA. aiunt. CH. Pamphile,
si id facis, hodie postremum me vides. PA. quid ita? CH. ei mihi,
vereor dicere: huic dic quaeso, Byrria. BY. ego dicam. PA. quid est?
BY. sponsam hic tuam amat. PA. ne(107) iste haud mecum sentit. eho dum dic
mihi:
num quid nam amplius tibi cum illa fuit, Charine? CH. ah, Pamphile
nil. PA. quam vellem! CH. nunc te per amicitiam et per amorem obsecro,
principio ut ne ducas. PA. dabo equidem operam. CH. sed si id non potest
aut tibi nuptiae hae sunt cordi. PA. cordi! CH. saltem aliquot dies
profer, dum proficiscor aliquo ne videam. PA. audi nunciam:
ego, Charine, ne utiquam officium liberi esse hominis puto,
quom is nil mereat, postulare id gratiae adponi sibi.
nuptias effugere ego istas malo quam tu adipiscier.(108)
CH. reddidisti animum. PA. nunc siquid potes aut tu aut hic Byrria,
facite fingite invenite efficite(109) qui detur tibi;
ego id agam mihi qui ne detur. CH. sat habeo. PA. Davom optume
video, quoius(110) consilio fretus sum. CH. at tu hercle haud quicquam mihi,
nisi ea quae nil opus sunt scire. fugin hinc? BY. ego vero ac lubens.


DAVOS - CHARINVS - PAMPHILVS

DA. Di boni, boni(111) quid porto? sed ubi inveniam Pamphilum,
ut metum in quo nunc est adimam atque expleam animum gaudio?
CH. laetus est nescioquid. PA. nil est: nondum haec rescivit mala.
DA. quem ego nunc credo, si iam audierit sibi paratas nuptias...
CH. audin tu illum? DA. toto me oppido exanimatum quaerere.
sed ubi quaeram? quo nunc primum intendam? CH. cessas conloqui?
DA. habeo. PA. Dave, ades resiste. DA. quis homost, qui me..? o Pamphile,
te ipsum quaero. eugae,(112) Charine! ambo opportune: vos volo.
PA. Dave, perii. DA. quin tu hoc audi. CH. interii. DA. quid timeas scio.
PA. mea quidem hercle certe in dubio vitast. DA. et quid tu, scio.
PA. nuptiae mi... DA. etsi scio? PA. hodie... DA. obtundis, tam etsi
intellego?
id paves ne ducas tu illam; tu autem ut ducas. CH. rem tenes.
PA. istuc ipsum. DA. atque istuc ipsum nil periclist: me vide.
PA. obsecro te, quam primum hoc me libera miserum metu. DA. em(113)
libero: uxorem tibi non dat iam Chremes. PA. qui(114) scis? DA. scio.
tuos pater modo me prehendit: ait tibi uxorem dare
hodie, item alia multa quae nunc non est narrandi locus.
continuo ad te properans percurro ad forum ut dicam haec tibi
ubi te non invenio ibi escendo in quendam excelsum locum,
circumspicio: nusquam.(115) forte ibi huius video Byrriam;
rogo: negat vidisse. mihi molestum; quid agam cogito.
redeunti interea ex ipsa re mi incidit suspicio "hem
paullulum opsoni; ipsus(116) tristis; de inproviso nuptiae:
non cohaerent." PA. quorsus nam istuc? DA. ego me continuo ad Chremem.(117)
quom illo advenio, solitudo ante ostium: iam id gaudeo.
CH. recte dicis. PA. perge. DA. maneo. interea intro ire neminem
video, exire neminem; matronam nullam in aedibus,
nil ornati, nil tumulti:(118) accessi; intro aspexi. PA. scio:
magnum signum. DA. num videntur convenire haec nuptiis?
PA. non opinor, Dave. DA. "opinor" narras? non recte accipis:
certa res est. etiam puerum(119) inde abiens conveni Chremi:(120)
holera et pisciculos minutos ferre obolo(121) in cenam seni.
CH. liberatus sum hodie, Dave, tua opera. DA. ac nullus(122) quidem.
CH. quid ita? nempe huic prorsus illam non dat. DA. ridiculum caput!
quasi necesse sit, si huic non dat, te illam uxorem ducere,
nisi vides, nisi senis amicos oras ambis.(123) CH. bene mones:
ibo, etsi hercle saepe iam me spes haec frustratast. vale.


PAMPHILVS - DAVOS

PA. quid igitur sibi volt pater? quor simulat? DA. ego dicam tibi.
si id suscenseat nunc quia non det tibi uxorem Chremes,
ipsus sibi esse iniurius videatur, neque id iniuria,(124)
prius quam tuom ut sese habeat animum ad nuptias perspexerit:
sed si tu negaris ducere, ibi culpam in te transferet:
tum illae turbae fient. PA. quidvis patiar. DA. pater est, Pamphile:
difficilest. tum haec solast mulier. dictum factum(125) invenerit
aliquam causam quam ob rem eiciat oppido. PA. eiciat? DA. cito.
PA. cedo(126) igitur quid faciam, Dave? DA. dic te ducturum. PA. hem. DA. quid
est?
PA. egon dicam? DA. quor non? PA. numquam faciam. DA. ne nega.
PA. suadere noli. DA. ex ea re quid fiat vide.
PA. ut ab illa excludar, hoc concludar.(127)DA. non itast.
nempe hoc sic esse opinor: dicturum patrem
"ducas volo hodie uxorem"; tu "ducam" inquies:
cedo quid iurgabit tecum? hic reddes omnia,
quae nunc sunt certa ei consilia, incerta(128) ut sient
sine omni periclo. nam hoc haud dubiumst quin Chremes
tibi non det gnatam; nec tu ea causa minueris
haec quae facis, ne is mutet suam sententiam.
patri dic velle, ut, quom velit, tibi iure irasci non queat.
nam quod tu speres(129) "propulsabo facile uxorem his moribus:
dabit nemo": inveniet inopem potius quam te corrumpi sinat.
sed si te aequo animo ferre accipiet, neglegentem feceris;
aliam otiosus quaeret: interea aliquid acciderit boni.
PA. itan credis? DA. haud dubium id quidemst. PA. vide quo me inducas. DA.
quin taces?
PA. dicam. puerum autem ne resciscat mi esse ex illa cautiost;(130)
nam pollicitus sum suscepturum.(131) DA. o facinus audax! PA. hanc fidem
sibi me obsecravit, qui(132) se sciret non deserturum, ut darem.
DA. curabitur. sed pater adest. cave te esse tristem sentiat.


SIMO - DAVOS - PAMPHILVS

SI. Reviso quid agant aut quid captent consili.
DA. hic nunc non dubitat quin te ducturum neges.
venit meditatus alicunde ex solo loco:
orationem sperat invenisse se
qui differat te: proin tu fac apud te ut sies.(133)
PA. modo ut possim, Dave! DA. crede inquam hoc mihi, Pamphile,
numquam hodie tecum commutaturum patrem
unum esse verbum, si te dices ducere.


BYRRIA - SIMO - DAVOS - PAMPHILVS

BY. Erus me relictis rebus iussit Pamphilum
hodie observare, ut quid ageret de nuptiis
scirem: id(134) propterea nunc hunc venientem sequor.
ipsum adeo praesto video cum Davo: hoc agam.
SI. utrumque adesse video. DA. em, serva. SI. Pamphile!
DA. quasi de inproviso respice ad eum. PA. ehem,(135) pater.
DA. probe. SI. hodie uxorem ducas, ut dixi, volo.
BY. nunc nostrae timeo parti quid hic respondeat.
PA. neque istic neque alibi tibi erit usquam in me mora. BY. hem.
DA. obmutuit. BY. quid dixit? SI. facis ut te decet,
quom istuc quod postulo impetro(136) cum gratia.
DA. sum verus? BY. erus, quantum audio, uxore excidit.(137)
SI. i nunciam intro, ne in mora, quom opus sit, sies.
PA. eo.- BY. nullane in re esse quoiquam homini fidem!
verum illud verbumst, volgo quod dici solet,
omnis sibi malle melius esse quam alteri.
ego illam vidi: virginem forma bona
memini videri: quo aequior(138) sum Pamphilo,
si se illam in somnis quam illum amplecti maluit.
renuntiabo, ut pro hoc malo mihi det malum.(139)


DAVOS - SIMO

DA. Hic nunc me credit aliquam sibi fallaciam
portare et ea me hic restitisse gratia.(140)
SI. quid Davos narrat? DA. aeque quicquam(141) nunc quidem.
SI. nilne? hem. DA. nil prorsus. SI. atqui exspectabam quidem.
DA. praeter spem evenit, sentio: hoc male habet virum.
SI. potin es(142) mihi verum dicere? DA. nil facilius.
SI. num illi molestae quidpiam haec sunt nuptiae
propter huiusce hospitai(143) consuetudinem?
DA. nil hercle; aut, si adeo, biduist aut tridui
haec sollicitudo: nosti?(144) deinde desinet.
etenim ipsus(145) secum eam rem reputavit via.
SI. laudo. DA. dum licitumst ei dumque aetas tulit,
amavit; tum id clam: cavit ne umquam infamiae
ea res sibi esset, ut virum fortem decet.
nunc uxore opus est: animum ad uxorem(146) adpulit.
SI. subtristis visus est esse aliquantum mihi.
DA. nil propter hanc rem, sed est quod suscenset tibi.
SI. quidnamst? DA. puerilest. SI. quid id est? DA. nil. SI. quin dic, quid
est?
DA. ait nimium parce facere sumptum. SI. mene? DA. te.
"vix" inquit "drachumis(147) est opsonatum decem:
non filio videtur uxorem dare.
quem" inquit "vocabo ad cenam meorum aequalium
potissumum nunc?" et, quod dicendum hic siet,(148)
tu quoque perparce nimium:(149) non laudo. SI. tace.
DA. commovi. SI. ego istaec recte ut fiant videro.
quidnam hoc est rei? quid hic volt veterator(150) sibi?
nam si hic malist quicquam, em illic est huic rei caput.


ACTVS III



MYSIS - SIMO - DAVOS - LESBIA - (GLYCERIVM)

MY. Ita pol quidem res est, ut dixti,(151) Lesbia:
fidelem haud ferme mulieri invenias virum.
SI. ab Andriast ancilla haec. DA. quid narras? ita est.
MY. sed hic Pamphilus... SI. quid dicit? MY. firmavit fidem. SI. hem.
DA. utinam aut hic surdus aut haec muta facta sit!
MY. nam quod(152) peperisset iussit tolli. SI. o Iuppiter,
quid ego audio? actumst,(153) siquidem haec vera praedicat.
LE. bonum ingenium narras adulescentis. MY. optumum,
sed sequere me intro, ne in mora illi sis. LE. sequor. -
DA. quod remedium nunc huic malo inveniam? SI. quid hoc?
adeon est demens? ex peregrina?(154) iam scio: ah
vix tandem sensi stolidus. DA. quid hic sensisse ait?
SI. haec primum adfertur iam mi ab hoc fallacia:
hanc simulant parere, quo(155) Chremetem absterreant.
(GL. intus) Iuno Lucina, fer opem, serva me, obsecro.
SI. hui tam cito? ridiculum: postquam ante ostium
me audivit stare, adproperat. non sat(156) commode
divisa sunt temporibus tibi, Dave, haec. DA. mihin?
SI. num immemores discipuli? DA. ego quid narres nescio.
SI. hicin(157) me si inparatum in veris nuptiis
adortus esset, quos mihi ludos redderet!
nunc huius periclo fit, ego in portu navigo.(158)


LESBIA - SIMO - DAVOS


LE. Adhuc, Archylis, quae adsolent quaeque oportent
signa esse ad salutem, omnia huic esse video.
nunc primum fac istaec ut lavet;(159) post deinde,
quod iussi dari bibere et quantum imperavi,
date; mox ego huc revortor.(160)
per ecastor scitus puer est natus Pamphilo.
deos quaeso(161) ut sit superstes, quandoquidem ipsest ingenio bono,
quomque huic est veritus optumae adulescenti facere iniuriam. -
SI. vel hoc quis non credat, qui te norit, abs te esse ortum? DA. quidnam id
est?
SI. non imperabat coram quid opus facto essetpuerperae,
sed postquam egressast, illis quae sunt intus clamat de via.
o Dave, itan contemnor abs te? aut itane tandem idoneus
tibi videor esse quem tam aperte fallere incipias dolis?(162)
saltem accurate, ut metui videar certe, si resciverim.
DA. certe hercle nunc hic se ipsus fallit, haud ego. SI. edixin tibi,
interminatus sum ne faceres? num veritus? quid re tulit?(163)
credon tibi hoc nunc, peperisse hanc e Pamphilo?
DA. teneo quid erret et quid agam habeo. SI. quid taces?
DA. quid credas? quasi non tibi renuntiata sint haec sic fore.
SI. mihin quisquam? DA. eho an tute intellexti [hoc] adsimularier? SI.
inrideor.
DA. renuntiatumst; nam qui(164) istaec tibi incidit suspicio?
SI. qui? quia te noram. DA. quasi tu dicas factum id consilio meo.
SI. certe enim scio. DA. non satis me pernosti etiam qualis sim, Simo.
SI. egon te? DA. sed siquid tibi narrare occepi, continuo dari
tibi verba censes. SI. falso!(165) DA. itaque hercle nil iam muttire audeo.
SI. hoc ego scio unum, neminem peperisse hic. DA. intellexti;
sed nilo setius referetur mox huc puer ante ostium.
id ego iam nunc tibi, ere, renuntio futurum, ut sis sciens,
ne tu hoc posterius dicas Davi factum consilio aut dolis.
prorsus a me opinionem hanc tuam esse ego amotam volo.
SI. unde id scis? DA. audivi et credo: multa concurrunt simul
qui(166) coniecturam hanc nunc facio. iam prius haec se e Pamphilo
gravidam dixit esse: inventumst falsum. nunc, postquam videt
nuptias domi adparari, missast ancilla ilico(167)
obstetricem accersitum ad eam et puerum ut adferret simul.
hoc nisi fit, puerum ut tu videas, nil moventur nuptiae.
SI. quid ais? quom intellexeras
id consilium capere, quor non dixti extemplo Pamphilo?
DA. quis igitur eum ab illa abstraxit nisi ego? nam omnes nos quidem
scimus quam misere hanc amarit:(168) nunc sibi uxorem expetit.
postremo id mihi da negoti; tu tamen idem has nuptias
perge facere ita ut facis, et id spero adiuturos deos.
SI. immo abiintro: ibi me opperire et quod parato opus est para. - (169)
non impulit me haec nunc omnino ut crederem;
atque haud scio an quae dixit sint vera omnia,
sed parvi pendo: illud mihi multo maxumumst(170)
quod mihi pollicitust ipsus gnatus. nunc Chremem
conveniam, orabo gnato uxorem:(171) si impetro,
quid alias malim quam hodie has fieri nuptias?
nam gnatus quod pollicitust, haud dubiumst mihi, id
si nolit, quin eum merito possim cogere.
atque adeo in ipso tempore eccum(172) ipsum obviam.



SIMO - CHREMES


SI. Iubeo Chremetem...(173) CH. o te ipsum quaerebam. SI. et ego te. CH.
optato advenis.
aliquot me adierunt, ex te auditum qui aibant hodie filiam
meam nubere tuo gnato; id viso tune an illi insaniant.
SI. ausculta pauca: et quid ego te velim et tu quod quaeris scies.
CH. ausculto: loquere quid velis.
SI. per te deos oro et nostram amicitiam, Chreme,
quae incepta a parvis cum aetate adcrevit simul,
perque unicam gnatam tuam et gnatum meum,
quoius tibi potestas summa servandi datur,
ut me adiuves in hac re atque ita uti nuptiae
fuerant futurae, fiant.(174) CH. ah ne me obsecra:
quasi hoc te orando a me impetrare oporteat.
alium esse censes nunc me atque olim quom dabam?
si in remst utrique ut fiant, accersi iube:
sed si ex ea re plus malist quam commodi
utrique, id oro te in commune ut consulas,
quasi si illa tua sit Pamphilique ego sim pater.
SI. immo ita volo itaque postulo ut fiat, Chreme,
neque postulem abs te ni ipsa res moneat. CH. quid est?
SI. irae sunt inter Glycerium et gnatum. CH. audio.
SI. ita magnae ut sperem posse avelli. CH. fabulae!
SI. profecto sic est. CH. sic hercle ut dicam tibi:
amantium irae amoris integratiost.(175)
SI. em(176) id te oro ut ante eamus, dum tempus datur
dumque eius lubido occlusast contumeliis,
prius quam harum scelera et lacrumae confictae dolis
redducunt animum aegrotum(177) ad misericordiam,
uxorem demus. spero consuetudine et
coniugio liberali devinctum, Chreme,
dehinc facile ex illis sese emersurum malis.
CH. tibi ita hoc videtur; at ego non posse arbitror
neque illum hanc perpetuo habere neque me perpeti.
SI. qui scis ergo istuc, nisi periclum(178) feceris?
CH. at istuc periclum in filia fieri gravest.
SI. nempe incommoditas denique huc omnis redit
si eveniat, quod di prohibeant, discessio.
at si corrigitur, quot commoditates vide:
principio(179) amico filium restitueris,
tibi generum firmum et filiae invenies virum.
CH. quid istic? si ita istuc animum induxti esse utile,
nolo tibi ullum commodum in me(180) claudier.
SI. merito te semper maxumi feci, Chreme.
CH. sed quid ais? SI. quid? CH. qui(181) scis eos nunc discordare inter se?
SI. ipsus mihi Davos, qui intumust eorum consiliis, dixit;
et is mihi persuadet nuptias quantum queam ut maturem.
num censes faceret,(182) filium nisi sciret eadem haec velle?
tute adeo iam eius audies verba. [heus] evocate huc Davom.
atque eccum(183) video ipsum foras exire.


DAVOS - SIMO - CHREMES

DA. Ad te ibam. SI. quidnamst?
DA. quor uxor non accersitur? iam advesperascit. SI. audin?
ego dudum non nil veritus sum, Dave, abs te ne faceres idem
quod volgus servorum solet, dolis ut me deluderes
propterea quod amat filius. DA. egon istuc facerem? SI. credidi,
idque adeo metuens vos celavi quod nunc dicam. DA. quid? SI. scies.
nam propemodum habeo iam fidem. DA. tandem cognosti qui siem?(184)
SI. non fuerant nuptiae futurae.(185) DA. quid? non? SI. sed ea gratia
simulavi vos ut pertemptarem. DA. quid ais? SI. sic res est. DA. vide:
numquam istuc quivi ego intellegere. vah consilium callidum!
SI. hoc audi: ut hinc te intro ire iussi, opportune hic fit mi obviam. DA. hem
numnam perimus? SI. narro huic quae tu dudum narrasti mihi.
DA. quidnam audio? SI. gnatam ut det oro vixque id exoro.(186) DA. occidi. SI.
hem
quid dixti? DA. optume inquam factum. SI. nunc per hunc nullast mora.
CH. domum modo ibo, ut adparetur dicam,(187) atque huc renuntio. -
SI. nunc te oro, Dave, quoniam solus mi effecisti has nuptias...
DA. ego vero solus. SI. corrigere mihi gnatum porro enitere.(188)
DA. faciam hercle sedulo.(189) SI. potes nunc, dum animus inritatus est.
DA. quiescas. SI. age(190) igitur, ubi nunc est ipsus? DA. mirum ni domist.
SI. ibo ad eum atque eadem haec quae tibi dixi dicam idem illi. - DA. nullus
sum.
quid causaest quin hinc in pistrinum recta proficiscar via?
nil est preci loci relictum: iam perturbavi omnia:
erum fefelli; in nuptias conieci erilem filium;
feci hodie ut fierent, insperante hoc atque invito Pamphilo.
em astutias! quod si quiessem, nil evenisset mali.
sed eccum(191) ipsum video: occidi.
utinam mi esset aliquid hic quo nunc me praecipitem darem!



PAMPHILVS - DAVOS

PA. Vbi illic est scelus(192) qui perdidit me? DA. perii. PA. atque hoc
confiteor iure
mi obtigisse, quandoquidem tam iners, tam nulli consili sum.
servon fortunas meas me commisisse futtili!(193)
ego pretium ob stultitiam fero: sed inultum numquam id auferet.
DA. posthac incolumem sat scio [fore] me, nunc si devito hoc malum.
PA. nam quid ego nunc dicam patri? negabon velle me, modo
qui sum pollicitus ducere? qua audacia id facere audeam?(194)
nec quid nunc me faciam scio. DA. nec mequidem, atque id ago sedulo.(195)
dicam aliquid me inventurum, ut huic malo aliquam productem moram.
PA. oh! DA. visus sum. PA. eho dum, bone vir, quid ais? viden me consiliis
tuis
miserum inpeditum esse? DA. at iam expediam.(196) PA. expedies? DA. certe,
Pamphile.
PA. nempe ut modo. DA. immo melius spero. PA. oh tibi ego ut credam, furcifer?
tu rem inpeditam et perditam(197) restituas? em quo fretus sim,
qui me hodie ex tranquillissuma re coniecisti in nuptias.
an non dixi esse hoc futurum? DA. dixti.(198) PA. quid meritu's? DA. crucem.
sed sine paullulum ad me redeam: iam aliquid dispiciam. PA. ei mihi,
quom non habeo spatium ut de te sumam supplicium ut volo!
namque hoc tempus praecavere mihi me, haud te ulcisci sinit.(199)


ACTVS IV


DAVOS - CHARINVS - PAMPHILVS

CH. Hoccinest(200) credibile aut memorabile,
tanta vecordia innata quoiquam ut siet(201)
ut malis gaudeant atque ex incommodis
alterius sua ut comparent commoda? ah
idnest verum? immo id est genus hominum pessumum in
denegando modo quis(202) pudor paullum adest;
post ubi tempus promissa iam perfici,
tum coacti necessario se aperiunt,
et timent et tamen(203) res premit denegare;
ibi tum eorum inpudentissuma oratiost
"quis tu es? quis mihi es? quor(204) meam tibi? heus
proxumus sum egomet mihi."
at tamen: "ubi fides?" si roges,
nil pudet hic, ubi opus [est]; illi ubi
nil opust, ibi verentur.(205)a
sed quid agam? adeon ad eum et cum eo iniuriam hanc expostulem?
ingeram mala multa? atque aliquis dicat: "nil promoveris":
multum: molestus certe ei fuero atque animo morem gessero.
PA. Charine, et me et te inprudens, nisi quid di respiciunt, perdidi.
CH. itane "inprudens"? tandem inventast causa: solvisti fidem.
PA. quid "tandem"? CH. etiamnunc me ducere(206) istis dictis postulas?
PA. quid istuc est? CH. postquam me amare dixi, conplacitast tibi.
heu me miserum qui tuom animum ex animo(207) spectavi meo!
PA. falsus es. CH. non tibi sat esse hoc solidum visumst gaudium,
nisi me lactasses amantem et falsa spe produceres?
habeas. PA. habeam? ah nescis quantis in malis vorser(208) miser
quantasque hic suis consiliis mihi conflavit sollicitudines
meus carnufex. CH. quid istuc tam mirumst de te si exemplum capit?
PA. haud istuc dicas, si cognoris vel me vel amorem meum.
CH. scio: cum patre altercasti dudum et is nunc propterea tibi
suscenset nec te quivit hodie cogere illam ut duceres.
PA. immo etiam, quo tu minus scis aerumnas meas,
haec(209) nuptiae non adparabantur mihi
nec postulabat nunc quisquam uxorem dare.
CH. scio: tu coactus tua voluntate es. PA. mane:
nondum scis. CH. scio equidem illam ducturum esse te.
PA. quor me enicas? hoc audi: numquam destitit
instare ut dicerem me ducturum patri;
suadere orare(210) usque adeo donec perpulit.
CH. quis homo istuc? PA. Davos. CH. Davos? PA. interturbat. CH. quam ob rem?
PA. nescio;
nisi mihi deos satis scio fuisse iratos qui auscultaverim.
CH. factum hoc est, Dave? DA. factum. CH. hem quid ais? scelus!
at tibi di dignum factis exitium duint!(211)
eho dic mi, si omnes hunc coniectum in nuptias
inimici vellent, quod nisi hoc consilium darent?
DA. deceptus sum, at non defetigatus. PA. scio.
DA. hac non successit, alia adoriemur via:
nisi si id putas, quia primo processit parum,(212)
non posse iam ad salutem convorti hoc malum.
PA. immo etiam; nam satis credo, si advigilaveris,
ex unis geminas mihi conficies nuptias.
DA. ego, Pamphile, hoc tibi pro servitio debeo,
conari manibus pedibus noctesque et dies,(213)
capitis periclum adire, dum prosim tibi;
tuomst, siquid praeter spem evenit, mi ignoscere.
parum succedit quod ago? at facio sedulo.(214)
vel melius tute reperi, me missum face.(215)
PA. cupio: restitue in quem me accepisti locum.
DA. faciam. PA. at iam hoc opust. DA. em.. sed mane; concrepuit a Glycerio
ostium.
PA. nil ad te. DA. quaero.. PA. hem nuncin(216) demum? DA. at iam hoc tibi
inventum dabo.


MYSIS - PAMPHILVS - CHARINVS - DAVOS

MY. Iam ubi ubi(217) erit, inventum tibi curabo et mecum adductum
tuom Pamphilum: modo tu, anime mi, noli te macerare.
PA. Mysis. MY. quis est? ehem, Pamphile, optume mihi te offers. PA. quid <id
est?
MY. orare iussit, si se ames, era, iam ut ad sese venias:
videre te ait cupere. PA. vah perii: hoc malum integrascit.(218)
sicin me atque illam opera tua nunc miseros sollicitari!
nam idcirco accersor nuptias quod mi adparari sensit.
CH. quibus quidem quam facile potuerat quiesci, si hic quiesset!(219)
DA. age, si hic non insanit satis(220) sua sponte, instiga. MY. atque edepol
ea res est, proptereaque nunc misera in maerorest. PA. Mysis,
per omnis tibi adiuro deos numquam eam me deserturum,
non si capiundos mihi sciam esse inimicos omnis homines.
hanc mi expetivi: contigit; conveniunt mores:(221) valeant
qui inter nos discidium volunt: hanc nisi mors mi adimet nemo.
MY. resipisco. PA. non Apollinis mage verum atque hoc responsumst.
si poterit fieri ut ne(222) pater per me stetisse credat
quo minus haec fierent nuptiae, volo; sed si id non poterit,
id faciam, in proclivi(223) quod est, per me stetisse ut credat.
quis videor? CH. miser, aeque atque ego. DA. consilium quaero. PA. forti's!
scio quid conere. DA. hoc ego tibi profecto effectum reddam.
PA. iam hoc opus est. DA. quin iam habeo. CH. quid est? DA. huic, non tibi
habeo, ne erres.
CH. sat habeo. PA. quid facies? cedo.(224) DA. dies [hic] mi ut satis sit
vereor
ad agendum: ne vacuom esse me nunc ad narrandum(225) credas:
proinde hinc vos amolimini; nam mi inpedimento estis.
pa. ego hanc visam. - DA. quid tu? quo hinc te agis? CH. verum vis dicam? DA.
immo etiam:
narrationis incipit mi initium. CH. quid me fiet?
DA. eho tu inpudens, non satis habes quod tibi dieculam addo,(226)
quantum huic promoveo nuptias? CH. Dave, at tamen... DA. quid ergo?
CH. ut ducam. DA. ridiculum. CH. huc face ad me ut venias, siquid poteris.
DA. quid veniam? nil habeo. CH. at tamen, siquid.(227) DA. age veniam. CH.
siquid,
domi ero.- DA. tu, Mysis, dum exeo, parumper me opperire hic.
MY. quapropter? DA. ita factost opus. MY. matura. DA. iam inquam hic adero.


MYSIS - DAVOS

MY. Nilne esse proprium quoiquam! di vostram fidem!(228)
summum bonum esse erae putabam hunc Pamphilum,
amicum, amatorem, virum in quovis loco
paratum; verum(229) ex eo nunc misera quem capit
laborem! facile hic plus malist quam illic boni.
sed Davos exit. mi homo, quid istuc obsecrost?
quo portas puerum? DA. Mysis, nunc opus est tua
mihi ad hanc rem exprompta memoria atque astutia.
MY. quidnam incepturu's? DA. accipe a me hunc ocius
atque ante nostram ianuam adpone. MY. obsecro,
humine? DA. ex ara hinc sume verbenas tibi
atque eas substerne. MY. quam ob rem id tute non facis?
DA. quia, si forte opus sit ad erum iurato(230) mihi
non adposisse, ut liquido possim. MY. intellego;
nova nunc religio in te istaec incessit. cedo!(231)
DA. move ocius te, ut quid agam porro intellegas.
pro Iuppiter! MY. quid est? DA. sponsae pater intervenit.
repudio quod consilium primum intenderam.
MY. nescio quid narres. DA. ego quoque hinc ab dextera
venire me adsimulabo: tu ut subservias
orationi, ut quomque opus sit, verbis vide.
MY. ego quid agas nil intellego; sed siquid est
quod mea opera opus(232) sit vobis, ut tu plus vides,
manebo, nequod vostrum remorer commodum.


CHREMES - MYSIS - DAVOS

CH. Revortor, postquam quae opus fuere ad nuptias
gnatae paravi, ut iubeam accersi, sed quid hoc?
puer herclest. mulier, tun posisti hunc? MY. ubi illic est?
CH. non mihi respondes? MY. nusquam est. vae(233) miserae mihi!
reliquit me homo atque abiit. DA. di vostram fidem,(234)
quid turbaest apud forum! quid illi hominum litigant!
tum annona carast. (quid dicam aliud nescio.)
MY. quor tu obsecro hic me solam? DA. hem quae haec est fabula?
eho, Mysis, puer hic undest? quisve huc attulit?
MY. satin sanu's(235) qui me id rogites? DA. quem ego igitur rogem
qui hic neminem alium videam? CH. miror unde sit.
DA. dictura es quod rogo? MY. au! DA. concede ad dexteram.
MY. deliras: non tute ipse?... DA. verbum si mihi
unum praeter quam quod te rogo faxis:(236) cave!
male dicis? undest? dic clare. MY. a nobis. DA. hahae!
mirum vero inpudenter mulier si facit
meretrix! CH. ab Andriast haec, quantum intellego.
DA. adeon videmur vobis esse idonei
in quibus sic inludatis? CH. veni in tempore.
DA. propera adeo puerum tollere hinc ab ianua.
mane: cave quoquam ex istoc excessis(237) loco!
MY. di te eradicent! ita me miseram territas.
DA. tibi ego dico an non? MY. quid vis? DA. at etiam rogas?
cedo, quoium(238) puerum hic adposisti? dic mihi.
MY. tu nescis? DA. mitte id quod scio: dic quod rogo.
MY. vostri. DA. quoius nostri? MY. Pamphili. DA. hem quid? Pamphili?
MY. eho an non est? CH. recte ego has semper fugi nuptias.
DA. o facinus animadvortendum! MY. quid clamitas?
DA. quemne ego heri vidi ad vos adferri vesperi?(239)
MY. o hominem audacem! DA. verum: vidi Cantharam
suffarcinatam. MY. dis pol habeo gratiam
quom in pariundo aliquot adfuerunt liberae.
DA. ne illa illum haud novit quoius causa haec incipit:
"Chremes si positum puerum ante aedis viderit,
suam gnatam non dabit": tanto hercle mage dabit.
CH. non hercle faciet. DA. nunc adeo, ut tu sis sciens,
nisi puerum tollis iam ego hunc in mediam viam
provolvam teque ibidem pervolvam(240) in luto.
MY. tu pol homo non es sobrius. DA. fallacia
alia aliam(241) trudit: iam susurrari audio
civem Atticam esse hanc. CH. hem. DA. "coactus legibus
eam uxorem ducet." MY. au obsecro, an non civis est?
CH. iocularium in malum insciens paene incidi.
DA. quis hic loquitur? o Chreme, per tempus advenis:
ausculta. CH. audivi iam omnia. DA. an<ne  haec tu omnia?
CH. audivi,(242) inquam, a principio. DA. audistin, obsecro? hem
scelera! hanc iam oportet in cruciatum hinc abripi.
hic est ille: non te credas Davom ludere.
MY. me miseram! nil pol falsi dixi, mi senex.
CH. novi omnem rem. est Simo intus? DA. est.- MY. ne me attigas,(243)
sceleste. si pol Glycerio non omnia haec...
DA. eho inepta, nescis quid sit actum? MY. qui(244) sciam?
DA. hic socer est. alio pacto haud poterat fieri
ut sciret haec quae voluimus. MY. praediceres.
DA. paullum interesse censes ex animo omnia,
ut fert natura, facias an de industria?(245)


CRITO - MYSIS - DAVOS

CR. In hac habitasse platea(246) dictumst Chrysidem,
quae sese inhoneste optavit parere hic ditias
potius quam honeste in patria pauper viveret:
eius morte ea ad me lege redierunt bona.
sed quos perconter video: salvete. MY. obsecro,
quem video? estne hic Crito sobrinus(247) Chrysidis?
is est. CR. o Mysis, salve! MY. salvos sis, Crito.
CR. itan Chrysis? hem.(248) MY. nos quidem pol miseras perdidit.
CR. quid vos? quo pacto hic? satine recte? MY. nosne? sic
ut quimus, aiunt,(249) quando ut volumus non licet.
CR. quid Glycerium? iam hic suos parentis repperit?
MY. utinam! CR. an nondum etiam? haud auspicato(250) huc me appuli;
nam pol, si id scissem, numquam huc tetulissem pedem. (251)
semper eius dictast esse haec atque habitast soror;
quae illius fuere possidet: nunc me hospitem
litis sequi(252) quam id mihi sit facile atque utile
aliorum exempla commonent. simul arbitror
iam aliquem esse amicum et defensorem ei; nam fere
grandicula iam profectast illinc: clamitent
me sycophantam,(253) hereditatem persequi
mendicum. tum ipsam despoliare non lubet.
MY. o optume hospes! pol, Crito, antiquom obtines.(254)
CR. duc me ad eam, quando huc veni, ut videam. MY. maxume.
DA. sequar hos: nolo me in tempore hoc videat(255) senex.


ACTVS V


CHREMES - SIMO

CH. Satis, iam satis, Simo, spectata erga te amicitiast mea;
satis pericli incepi adire: orandi iam finem face.
dum studeo obsequi tibi, paene inlusi vitam filiae.
SI. immo enim nunc quom maxume abs te postulo atque oro, Chreme,
ut beneficium verbis initum dudum nunc re comprobes.
CH. vide quam iniquos sis prae studio: dum(256) id efficias quod lubet,
neque modum benignitatis neque quid me ores cogitas:
nam si cogites remittas iam me onerare iniuriis.
SI. quibus? CH. at rogitas? perpulisti me ut homini adulescentulo
in alio occupato amore, abhorrenti ab re uxoria,(257)
filiam ut darem in seditionem atque in incertas nuptias,
eius labore atque eius dolore gnato ut medicarer tuo.
impetrasti: incepi, dum res tetulit. nunc non fert: feras.(258)
illam hinc civem esse aiunt; puer est natus; nos missos face.(259)
SI. per ego te deos oro, ut ne illis animum inducas credere,
quibus id maxume utilest illum esse quam deterrumum.
nuptiarum gratia haec sunt ficta atque incepta omnia.
ubi ea causa quam ob rem(260) haec faciunt erit adempta his, desinent.
CH. erras: cum Davo egomet vidi iurgantem ancillam. SI. scio. CH. at
vero voltu, quom ibi me adesse neuter tum praesenserant.
SI. credo et id facturas Davos dudum praedixit mihi; et
nescio qui id tibi sum oblitus hodie, ac volui, dicere.(261)


DAVOS - CHREMES - SIMO - DROMO

DA. Animo nunciam otioso esse impero. CH. em Davom tibi!
SI. unde egreditur? DA. meo praesidio atque hospitis. SI. quid illud malist?
DA. ego commodiorem hominem adventum tempus(262) non vidi. SI. scelus,
quemnam hic laudat? DA. omnis res est iam in vado.(263) SI. cesso adloqui?
DA. erus est: quid agam? SI. o salve, bone vir. DA. ehem Simo, o noster
Chreme,
omnia adparata iam sunt intus. SI. curasti probe.
DA. ubi voles accerse. SI. bene sane; id enimvero hinc nunc abest.
etiam tu hoc respondes quid istic tibi negotist? DA. mihin? SI. ita.
DA. mihin? SI. tibi ergo. DA. modo introii. SI. quasi ego quam dudum rogem.
DA. cum tuo gnato una. SI. anne est intus Pamphilus? crucior miser!
eho non tu dixti esse inter eos inimicitias, carnufex?
DA. sunt. SI. quor igitur hic est? CH. quid illum censes? cum illa litigat.
DA. immo vero indignum, Chreme, iam facinus faxo(264) ex me audies.
nescioquis senex modo venit, ellum,(265) confidens catus:
quom faciem videas, videtur(266) esse quantivis preti:
tristis severitas inest in voltu atque in verbis fides.(267)
SI. quidnam adportat? DA. nil equidem nisi quod illum audivi dicere.
SI. quid ait tandem? DA. Glycerium se scire civem esse Atticam. SI. hem
Dromo, Dromo.(268) DA. quid est? SI. Dromo. DA. audi. SI. verbum si
addideris..!
Dromo.
DA. audi obsecro. DR. quid vis? SI. sublimem intro rape hunc, quantum potest.
DR. quem? SI. Davom. DA. quam ob rem? SI. quia lubet. rape inquam.
DA. quid feci? SI. rape.
DA. si quicquam invenies me mentitum, occidito. SI. nil audio.
DR. ego iam te commotum reddam. DA. tamen etsi hoc verumst? SI. tamen.
cura adservandum vinctum, atque audin? quadrupedem constringito.
age nunciam: ego pol hodie, si vivo, tibi
ostendam erum quid sit pericli fallere,
et illi patrem. CH. ah ne saevi tanto opere. SI. o Chreme,
pietatem gnati! nonne te miseret mei?
tantum laborem capere ob talem filium!
age Pamphile, exi Pamphile: ecquid te pudet?


PAMPHILVS - SIMO - CHREMES

PA. Quis me volt? perii, pater est. SI. quid ais, omnium..?(269) CH. ah
rem potius ipsam dic ac mitte male loqui.
SI. quasi quicquam in hunc iam gravius dici possiet.(270)
ain tandem, civis Glyceriumst? PA. ita praedicant.
SI. "ita praedicant"? o ingentem confidentiam!
num cogitat quid dicat? num facti piget?
vide num eius color pudoris signum usquam indicat.
adeo inpotenti esse animo ut praeter civium
morem atque legem et sui voluntatem(271) patris
tamen hanc habere studeat cum summo probro!
PA. me miserum! SI. hem modone id demum sensti, Pamphile?
olim istuc, olim(272) quom ita animum induxti tuom,
quod cuperes aliquo pacto efficiundum tibi,
eodem die istuc verbum vere in te accidit.
sed quid ego? quor me excrucio? quor me macero?
quor meam senectutem huius sollicito amentia?
an ut pro huius peccatis ego supplicium sufferam?
immo habeat, valeat, vivat(273) cum illa. PA. mi pater!
SI. quid "mi pater"? quasi tu huius indigeas patris.
domus uxor liberi(274) inventi invito patre;
adducti qui illam hinc civem dicant: viceris.
PA. pater, licetne pauca? SI. quid dices mihi? CH. at
tamen, Simo, audi. SI. ego audiam? quid audiam,(275)
Chreme? CH. at tandem dicat. SI. age dicat, sino.
PA. ego me amare hanc fateor; si id peccarest, fateor(276) id quoque.
tibi, pater, me dedo: quidvis oneris inpone, impera.
vis me uxorem ducere? hanc vis mittere? ut potero feram.
hoc modo te obsecro, ut ne credas a me adlegatum hunc senem:
sine me expurgem atque illum huc coram adducam. SI. adducas? PA. sine, pater.
CH. aequom postulat: da veniam. PA. sine te hoc exorem. SI. sino.
quidvis cupio dum ne ab hoc me falli comperiar, Chreme.
CH. pro peccato magno paullum supplici satis est patri.(277)


CRITO - CHREMES - SIMO - PAMPHILVS

CR. Mitte orare. una harum quaevis causa me ut faciam monet,
vel tu vel quod verumst vel quod ipsi cupio(278) Glycerio.
CH. Andrium ego Critonem video? certe is est. CR. salvos sis, Chreme.
CH. quid tu Athenas insolens? CR. evenit. sed hicinest(279) Simo?
CH. hic. CR. Simo... SI. men quaeris? eho tu, Glycerium hinc civem esse ais?
CR. tu negas? SI. itane huc paratus advenis? CR. qua re? SI. rogas?
tune inpune haec facias? tune hic homines adulescentulos
inperitos rerum, eductos(280) libere, in fraudem inlicis?
sollicitando et pollicitando eorum animos lactas? CR. sanun es?
SI. ac meretricios amores nuptiis conglutinas?
PA. perii, metuo ut substet hospes. CH. si, Simo, hunc noris satis,
non ita arbitrere: bonus est hic vir. SI. hic vir sit bonus?
itane adtemperate evenit, hodie in ipsis nuptiis
ut veniret, antehac numquam? est vero huic credundum, Chreme.
PA. ni metuam patrem, habeo pro illa re illum quod moneam probe.
SI. sicophanta.(281) CR. hem. CH. sic, Crito, est hic: mitte. CR. videat qui
siet.
si mihi perget quae volt dicere, ea quae non volt audiet.(282)
ego istaec moveo aut curo? non tu tuom malum aequo animo feras!
nam ego quae dico vera an falsa audierim iam sciri potest.
Atticus quidam olim navi fracta ad Andrum eiectus est
et istaec parva virgo. tum ille egens forte adplicat
primum ad Chrysidis patrem se. SI. fabulam inceptat. CH. sine.
CR. itane vero obturbat? CH. perge. CR. tum - is mihi cognatus fuit
qui eum recepit. ibi ego audivi ex illo sese esse Atticum.
is ibi mortuost. CH. eius nomen? CR. nomen tam cito? Phania?(283) PA. hem
perii! CR. verum hercle opinor fuisse Phaniam; hoc certo scio,
Rhamnusium se aiebat esse. CH. o Iuppiter! CR. eadem haec, Chreme,
multi alii in Andro tum audivere. CH. utinam id sit quod spero! eho dic mihi,
quid eam tum? suamne esse aibat? CR. non. CH. quoiam(284) igitur? CR. fratris
filiam.
CH. certe meast. CR. quid ais? SI. quid tu ais? PA. arrige auris, Pamphile!
SI. qui(285) credis? CH. Phania illic frater meus fuit. SI. noram et scio.
CH. is bellum hinc fugiens meque in Asiam persequens proficiscitur:
tum illam relinquere hic est veritus.(286) postilla nunc primum audio
quid illo sit factum. PA. vix sum apud me: ita animus commotust metu(287)
spe gaudio, mirando tanto tam repentino hoc bono.
SI. ne(288) istam multimodis tuam inveniri gaudeo. PA. credo, pater.
CH. at mi unus scrupulus etiam restat qui me male habet. PA. dignus es
cum tua religione, odium:(289) nodum in scirpo quaeris. CR. quid istuc est?
CH. nomen non convenit. CR. fuit hercle huic aliud parvae. CH. quod, Crito?
numquid meministi? CR. id quaero. PA. egon huius memoriam patiar meae
voluptati obstare, quom ego possim in hac re medicari mihi?
heus, Chreme, quod quaeris, Pasibulast. CH. ipsa east. CR. east.
PA. ex ipsa miliens audivi. SI. omnis nos gaudere hoc, Chreme,
te credo credere.(290) CH. ita me di ament, credo. PA. quod restat, pater...
SI. iamdudum res redduxit me ipsa in gratiam. PA. o lepidum patrem!
de uxore, ita ut possedi, nil mutat Chremes? CH. causa optumast;
nisi quid pater ait aliud. PA. nempe id. SI. scilicet. CH. dos, Pamphile, est
decem talenta. PA. accipio. CH. propero ad filiam. eho mecum, Crito;
nam illam me credo haud nosse. - SI. quor non illam huc transferri iubes?
PA. recte admones: Davo ego istuc dedam iam negoti. SI. non potest.
PA. qui?(291) SI. quia habet aliud magis ex sese et maius. PA. quidnam? SI.
vinctus est.
PA. pater, non recte vinctust. SI. haud ita iussi.(292) PA. iube solvi,
obsecro.
SI. age fiat. PA. at matura. SI. eo intro. PA. o faustum et felicem diem!
(293)


CHARINVS - PAMPHILVS - DAVOS

CH. Proviso quid agat Pamphilus. atque eccum.(294) PA. aliquis fors[itan] me
putet
non putare(295) hoc verum, at mihi nunc sic esse hoc verum lubet.
ego deorum vitam propterea sempiternam esse arbitror
quod voluptates eorum propriae sunt; nam mi inmortalitas
partast, si nulla aegritudo huic gaudio intercesserit.
sed quem ego mihi potissumum optem, nunc quoi haec narrem, dari?
CH. quid illud gaudist? PA. Davom video. nemost quem mallem omnium;
nam hunc scio mea solide solum gavisurum gaudia.(296)
DA. Pamphilus ubinam hic est? PA. Dave. DA. quis homost? PA. ego sum.
DA. o Pamphile.
PA. nescis quid mi obtigerit. DA. certe; sed quid mihi obtigerit(297) scio.
PA. et quidem ego. DA. more hominum evenit ut quod sim nanctus mali
prius rescisceres tu quam ego illud quod tibi evenit boni.(298)
PA. Glycerium mea suos parentis repperit. DA. factum bene. CH. hem.
PA. pater amicus summus nobis. DA. quis? PA. Chremes. DA. narras probe.
PA. nec mora ullast quin eam uxorem ducam. CH. num illic somniat
ea quae vigilans voluit? PA. tum de puero, Dave... DA. ah desine!
solus es(299) quem diligant di. CH. salvos sum si haec vera sunt.
conloquar. PA. quis homost? Charine, in tempore ipso mi advenis.
CH. bene factum. PA. audistin? CH. omnia. age, me in tuis secundis(300)
respice.
tuos est nunc Chremes: facturum quae voles scio esse omnia.
PA. memini: atque adeo longumst illum me exspectare dum exeat.
sequere hac me: intus apud Glycerium nunc est. tu, Dave, abi domum,
propera, accerse(301) hinc qui auferant. em quid stas? quid cessas? DA. eo.
ne exspectetis dum exeant huc: intus despondebitur;
intus transigetur siquid est quod restet. Cantor. plaudite!
